)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر:
ﺑﻲﮔﻤﺎن ﻳﻜﻲ از ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﻋﻠﻮم و داﻧﺶﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻛﻮﻫﻨـﻮرد ﺑﺎﻳـﺪ ﺑـﺪان ﻣﺴـﻠﻂ ﺑﺎﺷـﺪ ،داﻧـﺶ ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳـﻲ
ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن و آﮔﺎﻫﻲ او از ﺗﻐﻴﻴﺮات و ﺗﻼﻃﻤﻬﺎي ﺟﻮي اﺳﺖ .داﻧﺸﻲ ﻛﻪ آﮔﺎه ﻧﺒـﻮدن از آن ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ ﺑـﻪ ﻗﻴﻤـﺖ
زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﺗﻤﺎم ﺷﻮد .ﭼﻪ ﺑﺴﺎ ﺧﻔﺘﻪ در ﺧﺎﻛﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﺎ ﺳﻮد ﺟﺴﺘﻦ از اﻳﻦ داﻧﺶ ،ﺳﺎلﻫﺎ از زﻧـﺪﮔﻲ و
ﻣﻮاﻫﺐ آن ﺑﻬﺮه ﮔﻴﺮﻧﺪ .ﻫﺪف از اﻳﻦ ﻧﻮﺷﺘﺎر ،اﻃﻼﻋﻲ ﻛﻮﺗﺎه و ﻓﺮاﮔﻴﺮ در ﺑـﺎره ﭘﺪﻳـﺪهﻫـﺎي ﺟـﻮي در ﻛﻮﻫﺴـﺘﺎن
اﺳﺖ .ﻣﺨﺎﻃﺒﺎن اﻳﻦ ﻧﻮﺷﺘﺎر ﻛﻮﻫﻨﻮردان ،ﺻﺨﺮهﻧـﻮردان ،ﻛـﻮهﭘﻴﻤﺎﻳـﺎن ،ﻃﺒﻴﻌـﺖﮔـﺮدان ،ﻣـﺎﻫﻴﮕﻴﺮان ،ﻋﻜﺎﺳـﺎن
ﻃﺒﻴﻌﺖ ،ﮔﺮدﺷﮕﺮان و اﻳﺮانﮔﺮدان ﻫﺴﺘﻨﺪ .اﻣﻴﺪوارﻳﻢ ﻛﻪ ﺳﻮدﻣﻨﺪ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد.
واﺑﺮ دﻳﮕﺮ ﺳﭙﻴﺪ رﻧﮓ ﭼﻮ ﺷﻴﺮ ﮔﻔﺖ :ﻛﺎﺑﺮي ﺳﻴﻪ ﭼﺮاﺳﺖ ﭼﻮ ﻗﻴﺮ
ﺑﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﻋﻘﻞ ﻣﺘﻔﻖ اﺳﺖ اﺑﺮِ ﺗﻴﺮه دﺧﺎن ﻣﺤﺘﺮِق اﺳﺖ
در ﻣﺰاﺟﺶ رﻃﻮﺑﺘﻲ ﺧﺎم اﺳﺖ واﺑﺮ ﻛﺎو ﺷﻴﺮﮔﻮن و در ﻓﺎم اﺳﺖ
ﺧﻴﺮه ﭼﻮن ﭼﺎرﭘﺎ ﻧﺒﺎﻳﺪ زﻳﺴﺖ ﮔﻔﺖ :ﺑﺮﮔﻮ ﻛﻪ ﺑﺎد ﺟﻨﺒﺎن ﭼﻴﺴﺖ
ﻛﻪ ﺑﺠﻨﺒﺎﻧﺪش ﺑﺨﺎرِ زﻣﻴﻦ اﺻﻞ ﺑﺎد از ﻫﻮا ﺑﻮد ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻦ
از دﮔﺮﻫﺎ ﭼﺮا ﺑﻮد ﺑﻪ ﺷﻜﻮه دﻳﺪ ﻛﻮﻫﻲ ﺑﻠﻨﺪ و ﮔﻔﺖ اﻳﻦ ﻛﻮه
ﻛﻮه را ﺳﻴﻞ در ﻣﻐﺎك آرد اﺑﺮ ﭼﻮن ﺳﻴﻞِ ﻫﻮﻟﻨﺎك آرد
دورﺗﺮ ﺑﺎﺷﺪ از ﮔﺬرﮔﻪ ﺳﻴﻞ وآﻧﻜﻪ ﺗﻴﻐﺶ ﺑﺮ اوج دارد ﻣﻴﻞ
ﻧﻈﺎﻣﻲ ﮔﻨﺠﻮي
١
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻓﻬﺮﺳﺖ
اﻳﻦ ﻣﺒﺤﺚ در 9ﻓﺼﻞ ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ ﻣﻮرد ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد:
.1ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺟﻮ زﻣﻴﻦ و ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻋﻤﻮدي ﺟﻮ.
در اﻳﻦ ﻓﺼﻞ در ﺑﺎره ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺟﻮ زﻣﻴﻦ ،ﻣﻘﻴﺎسﻫﺎي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ،ﻃﺒﻘﺎت ﺟﻮ ،ﺳﭙﻴﺪاﻳﻲ ،ﺗﻐﻴﻴﺮ
ﺷﺒﺎﻧﻪروزي دﻣﺎ و ﺳﻪ ﮔﺎز اﺛﺮﮔﺬار :ﺑﺨﺎر آب ،اُوزون و دياﻛﺴﻴﺪﻛﺮﺑﻦ ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻣﻲﺷﻮد.
.2دﻣﺎي ﻫﻮا و ﻓﺸﺎر ﻫﻮا.
در اﻳﻦ ﻓﺼﻞ درﺑﺎره واﺣﺪﻫﺎي اﻧﺪازهﮔﻴﺮي دﻣﺎ ،دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ دﻣﺎ ﺑﺎ ارﺗﻔﺎع ،ﻛﻤﺮﺑﻨﺪ ﮔﺮﻣﺎﻳﻲ ،ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻣﺎ
در ارﺗﻔﺎع ﻳﻚوﻧﻴﻢﻣﺘﺮي ،و ﻓﺸﺎر ﺟﻮ ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻣﻲﺷﻮد.
.3ﺑﺎدﻫﺎي ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
در اﻳﻦ ﻓﺼﻞ در ﺑﺎره ﺟﻬﺖ و ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎد و روشﻫﺎي ﺳﺎده اﻧﺪازهﮔﻴﺮي آﻧﻬﺎ ،اﻧﻮاع ﺑﺎدﻫﺎ ،ﺑﺎد ﻏﺎﻟﺐ،
ﺑﺎدﻫﺎي ﻣﺤﻠﻲ ،اﻣﻮاج ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن ،ﺗﻼﻃﻢ در ﻫﻮاي ﺻﺎف ،ﺑﺮش ﺑﺎد ،ﺑﺎد دره ،ﺑﺎد ﻛﻮه ،ﺑﺎد ﻛﻮهدﺷﺖ،
ﺑﺎد دﺷﺖﻛﻮه ،ﻧﺴﻴﻢ درﻳﺎﭼﻪ ،اﻧﻔﺠﺎر رو ﺑﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻣﻲﺷﻮد .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﺒﺎﺣﺜﻲ ﻫﻤﭽﻮن ﮔﺎز
رادون و ﺑﻴﻤﺎري ﻓﺮﻋﻮن در ﻏﺎرﻫﺎ و اﺛﺮ ﭘﺮﺗﻮﻫﺎي ﮔﺎﻣﺎي ﻓﻀﺎﻳﻲ ﺑﺮ ﻗﻠﻪﻫﺎ در ﭘﺎﻳﺎن اﻳﻦ ﺑﺨﺶ آورده
ﺷﺪه اﺳﺖ.
.4اﺑﺮﻫﺎ.
در اﻳﻦ ﻓﺼﻞ در ﺑﺎره ﺗﺸﻜﻴﻞ اﺑﺮﻫﺎ ،ﻧﺎمﮔﺬاري اﺑﺮﻫﺎ ،ﻃﺒﻘﺎت اﺑﺮﻫﺎ ،ﺗﻌﺮﻳﻒ اﺑﺮﻫﺎ ،ﻣﻪ و دﻣﻪ ،اﺑﺮﻫﺎي
ﺧﺎص )ﻛﻮهﻛﻼه ،ﻏﻠﺘﺎن ،ﻣﺎﻣﺎﺗﻮس( ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻣﻲﺷﻮد.
.5ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي آﺑﺪار.
در اﻳﻦ ﻓﺼﻞ در ﺑﺎره ﺑﺎرش ،اﻧﻮاع ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي آﺑﺪار ،ارﺗﺒﺎط ﺑﺎرش ﺑﺎ اﻧﻮاع اﺑﺮ و ﺗﻮﻓﺎن ﺗﻨﺪري ﮔﻔﺘﮕﻮ
ﻣﻲﺷﻮد .ﻓﺼﻠﻬﺎي 4و 5در ﭘﻴﻮﻧﺪي ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮓ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ.
.6دﻳﺪ در ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن.
در اﻳﻦ ﻓﺼﻞ در ﺑﺎره دﻳﺪ در روز ،دﻳﺪ در ﺷﺐ ،اﺛﺮ ﺑﺎرش ،ﻣﻪ ،دود ،ﮔﺮدوﺧﺎك و ﻧﻤﻚ ﺑﺮ دﻳﺪ،
ﺳﺮاب ﺳﺮد در ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن ،ﻫﺎﻟﻪ ﻧﻮر و ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻛﺎذب ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻣﻲﺷﻮد.
٢
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
.7ﺗﻮده ﻫﻮا و ﺟﺒﻬﻪ.
در اﻳﻦ ﻓﺼﻞ در ﺑﺎره اﻧﻮاع ﺗﻮدهﻫﺎي ﻫﻮا و ﻣﺸﺨﺼﺎت آﻧﻬﺎ و اﻧﻮاع ﺟﺒﻬﻪﻫﺎي ﻫﻮا و ﻣﺸﺨﺼﺎت آﻧﻬﺎ
ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻣﻲﺷﻮد.
.8ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺣﺎره
در اﻳﻦ ﻓﺼﻞ در ﺑﺎره ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﺎره و اﺛﺮ آن ﺑﺮ ﺑﺨﺶﻫﺎﻳﻲ از اﻳﺮان ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻣﻲﺷﻮد .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻳﻜﻲ
از ﻛﻮهﻫﺎي ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻮﻫﻨﻮردان اﻳﺮاﻧﻲ ،ﻛﻠﻴﻤﺎﻧﺠﺎرو ،در اﻳﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ آب و ﻫﻮاﻳﻲ ﻗﺮار دارد.
.9ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي ،ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ و ﭘﻴﺶﮔﻴﺮي
در اﻳﻦ ﻓﺼﻞ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻓﺼﻞﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي ﺷﺪه و ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺟﺪول ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار
ﻣﻲﮔﻴﺮد.
٣
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻓﺼﻞ 1
ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺟﻮ زﻣﻴﻦ
ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ اﻧﺪﻳﺸﻤﻨﺪي ﻛﻪ روﻳﺪادﻫﺎي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ را ﻣﺪون و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨـﺪي ﻧﻤـﻮد و
او را ﺑﺎﻳﺪ ،ﺑﻪﺣﻖ ،ﭘﺪر داﻧﺶ ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳـﻲ ﻧﺎﻣﻴـﺪ ،داﻧﺸـﻤﻨﺪ اﻳﺮاﻧـﻲ ﺳـﺪه ﭘـﻨﺠﻢ
ﻫﺠﺮي ،اﺑﻮﺣﺎﺗﻢ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ اﺳﻔﺰاري ﺧﺮاﺳﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎر در
ﺟﻬﺎن ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﺟﻮي و ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ را ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ در ﻛﺘـﺎب ﺧـﻮد ﺑـﻪ ﻧـﺎم
آﺛﺎر ﻋﻠﻮي ) ،(Meteorologyﮔﺮدآوري ﻧﻤﻮده اﺳﺖ.
اﻟﻒ – ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺟﻮ زﻣﻴﻦ
در آﻏﺎز ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﺳﻴﺎره زﻣﻴﻦ ،ﺟﻮي ﭘﻴﺮاﻣﻮن آن وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ .ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﻓﺮﺿﻴﻪ ﻫﺎي ﻧﻮﻳﻦ ،ﻛﺮه زﻣﻴﻦ از ﺗﺠﻤـﻊ
و ﺑﻪ ﻫﻢ ﭘﻴﻮﺳﺘﻦ ﻗﺼﻌﺎت ﺟﺎﻣﺪ و ﺳﺮد ﺑﺎ اﻧﺪازه ﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﻪ ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ ﺑﻪ وﺟـﻮد آﻣـﺪه اﺳـﺖ .اﻳـﻦ ﻣـﻮاد در
ﻫﻨﮕﺎم اﻧﻘﺒﺎض ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻛﻪ از اﻧﺪازه ﻛﻨﻮﻧﻲ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرﮔﺘﺮ ،ﺑﻪ ﺑﺰرﮔﻲ اﻧﺪازه ﻛﻨﻮﻧﻲ ﻣﻨﻈﻮﻣـﻪ ﺷﻤﺴـﻲ ،ﺑـﻮده ﺑـﺮ
ﺟﺎي ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ .ﮔﺎزﻫﺎ و آﺑﻲ ﻛﻪ ﻫﻢ اﻛﻨﻮن ﻫـﻮاي ﭘﻴﺮاﻣـﻮن ﻣـﺎ و اﻗﻴـﺎﻧﻮس ﻫـﺎ را ﺷـﻜﻞ داده اﻧـﺪ ،از دﻳـﺪﮔﺎه
ﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ ،ﺑﺨﺸﻲ از اﻳﻦ ﻣﺨﻠﻮط اوﻟﻴﻪ ﺑﻮدهاﻧﺪ.
ﮔﺮﻣﺎي آزاد ﺷﺪه در روﻧﺪ ﭘﺮﺗﻮزاﻳﻲ و ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺳﻨﮕﻴﻨﻲ ﻛﻪ در ﻣﺮﻛـﺰ زﻣـﻴﻦ ﺗﺠﻤـﻊ ﺣﺎﺻـﻞ ﻛـﺮده اﻧـﺪ ،ﺣـﺮارت
ﻣﺮﻛﺰي اوﻟﻴﻪ زﻣﻴﻦ را ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﺮدﻧﺪ .ﻋﻮاﻣﻞ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺟﻮ و اﻗﻴﺎﻧﻮس ﻫـﺎ در اﻳـﻦ دﻣـﺎ ﻋـﺮق ﻛـﺮده ،از ﻻﻳـﻪ ﻫـﺎي
ﺗﺤﺘﺎﻧﻲ زﻣﻴﻦ ﺧﺎرج ﺷﺪه ،ﺑﻪ آﻫﺴﺘﮕﻲ ﺗﺠﻤﻊ ﻳﺎﻓﺘﻪ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻻﻳـﻪ ﻫـﺎي ﻫـﻮا و آب ﭘﻴﺮاﻣـﻮن زﻣـﻴﻦ را اﻳﺠـﺎد
ﻛﺮدﻧﺪ.
در آﻏﺎز ﻫﻴﭻ اﻛﺴﻴﮋن آزادي در ﻫﻮا وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ ،ﺑﻠﻜﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺗﺮﻛﻴﺐ در آب H2Oو دي اﻛﺴﻴﺪﻛﺮﺑﻦ
CO2ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﻲﺧﻮرد .ﺳﭙﺲ 2 ،ﺗﺎ 3ﻣﻴﻠﻴﺎرد ﺳﺎل ﭘﻴﺶ ،ﻧﺨﺴـﺘﻴﻦ ﮔﻴﺎﻫـﺎن ﺳـﺒﺰ )ﻛﻠﺮوﻓﻴـﻞ (bearingاز
اﻧﻮاع ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺎده ﺗﺮ ﺷﻜﻞ ﭘﻴﺪا ﻛﺮدﻧﺪ .اﻳﻨﭽﻨﻴﻦ ﮔﻴﺎﻫﺎﻧﻲ ،ﺧﺎﺻﻴﺖ ﺟﺬب آب و دي اﻛﺴﻴﺪﻛﺮﺑﻦ را داﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ در
۴
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﻓﺘﻮﺳﻨﺘﺰ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺷﺪه ،ﻛﺮﺑﻮﻫﻴﺪرات )ﻗﻨﺪ( و اﻛﺴﻴﮋن ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲ ﻛﺮدﻧﺪ .اﻛﺴﻴﮋن ،ﭘﺴﻤﺎن ﺗﻮﻟﻴﺪ
ﺷﺪه در اﻳﻦ روﻧﺪ ﺑﻮد ،ﺳﭙﺲ ﺑﻪ آراﻣﻲ و آﻫﺴﺘﮕﻲ ﺗﺠﻤﻊ ﻳﺎﻓﺘﻪ ،ﺗﻮده اﻛﺴﻴﮋن ﻛﻨﻮﻧﻲ در ﺟﻮ را اﻳﺠﺎد ﻛﺮدﻧﺪ.
ﻧﻜﺘﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ در اﻳﻦ درس اﻳﻦﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ،ﺑﻪ ﺟﺰ ﭼﻨﺪ ﻣﻮرد ﺧﺎص ،ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻲ ﻻﻳﻪ ﺟﻮ ﺗﺎ ﻓـﺮاز ﻛـﻮهﻫـﺎ
ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ .و ﻣﻨﻈﻮر ﻣﺎ از ﺟﻮ ﻻﻳﻪ ﺗﺎ ارﺗﻔﺎع ﺣﺪود 10ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮي اﺳﺖ .ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ در درس ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳـﻲ ،ﻫـﻴﭻ
ﻣﺮز ﻣﻄﻠﻘﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد.
ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺧﺘﻲ در ﭼﻬﺎر ﻣﻘﻴﺎس ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ و ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ.
– 1ﻣﻘﻴﺎس ﻣﺎﻛﺮو )ﺑﺰرگﻣﻘﻴﺎس( .در ﮔﺴﺘﺮدﮔﻲ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻫﺰار ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮي .ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺎدﻏﺎﻟﺐ ﻛـﻪ در ﻛﺸـﻮر ﻣـﺎ از
ﺟﻨﻮبﻏﺮﺑﻲ ﻣﻲوزد و ﻫﻤﻮاره ﻛﻤﺎﺑﻴﺶ ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ.
– 2ﻣﻘﻴﺎس ﺳﻴﻨﻮﭘﺘﻴﻚ )ﻫﻢدﻳﺪ( .در ﮔﺴﺘﺮدﮔﻲ ﻫﺰارﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﺒﻬﻪ ﺳﺮد و ﻳﺎ ﮔﺮم ،ﺳﺎﻣﺎﻧﻪﻫﺎي ﻛﻢﻓﺸـﺎر
و ﻳﺎ ﭘﺮﻓﺸﺎر .اﻳﻦ ﻣﻘﻴﺎﺳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﺰارشﻫﺎي ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ از روي آن ﺗﻬﻴﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ.
– 3ﻣﻘﻴﺎس ﻣﺰو )ﻣﻴﺎنﻣﻘﻴﺎس( .در ﮔﺴﺘﺮدﮔﻲ ﺣﺪود ﻳﻚﺻﺪ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮي ﻣﺎﻧﻨﺪ آذرﺧﺶ ،ﺗﻨﺪر ،ﺑﺎدﻫـﺎي ﻣﺤﻠـﻲ
ﻛﻪ در ﺷﺮاﻳﻂ ﺧﺎص ﻣﻴﺘﻮان اﺣﺘﻤﺎل رﺧﺪادن آﻧﻬﺎ را ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﻧﻤﻮد.
– 4ﻣﻘﻴـﺎس ﻣـﺎﻳﻜﺮو )ﺧﺮدﻣﻘﻴـﺎس( .در ﮔﺴـﺘﺮدﮔﻲ ﻣﺤـﺪود و ﺣـﺪود ﭼﻨـﺪ ده ﻣﺘـﺮ رخ ﻣـﻲدﻫـﺪ و در ﻛـﻞ
ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ.
داﻧﺴﺘﻦ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺿﺮوري اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن ﻛﻪ ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﺑﻮده و ﻣﻮﺟـﺐ
ﻏﺎﻓﻠﮕﻴﺮي ﻛﻮﻫﻨﻮردان ﻣﻲﺷﻮد ،در ﻣﻴﺎنﻣﻘﻴﺎس و ﻳﺎ ﺧﺮدﻣﻘﻴﺎس رخ ﻣﻲدﻫﺪ ،اﻣـﺎ ﮔـﺰارشﻫـﺎي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳـﻲ در
ﻣﻘﻴﺎس ﻫﻤﺪﻳﺪ )ﺳﻴﻨﻮﭘﺘﻴﻚ( ﺗﻬﻴﻪ ﻣﻲﺷﻮد.
- 1ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻫﻮاي ﺧﺸﻚ:
ﺟﻮ آﻣﻴﺰهاي از ﮔﺎزﻫﺎﺳﺖ .در ﻣﻴﺎن ﮔﺎزﻫﺎي ﺗﺸﻜﻴﻞدﻫﻨﺪه ﺟﻮ ،ذرات ﺟﺎﻣﺪ ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻮﭼـﻚ ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﺧـﺎك و دود
ﻫﻢ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ را ﻫﻮاوﻳﺰ ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .آب ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺟﺎﻣﺪ ،ﻣﺎﻳﻊ و ﺑﺨـﺎر در ﺟـﻮ وﺟـﻮد دارد .ﺗﺮﻛﻴـﺐ
۵
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻫﻮاي ﺧﺸﻚ ،ﺑﻪ ﺷﺮﻃﻲ ﻛﻪ از ﺷﻬﺮﻫﺎي ﺑﺰرگ ،آﺗﺶﺳﻮزي ﺟﻨﮕﻞ و آﺗﺸﻔﺸﺎن دور ﺑﺎﺷﺪ ،در ﺟـﺪول 1ﻧﺸـﺎن
داده ﺷﺪه اﺳﺖ.
ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻫﻮاي ﺟﻮ ﻛﻤﺎﺑﻴﺶ ﺗﺎ ارﺗﻔﺎع 80ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮي ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ ،وﻟﻲ ﺳﻪ ﮔﺎز اوزون O3ﺑﺨﺎر آب
H2Oو دياﻛﺴﻴﺪﻛﺮﺑﻦ CO2از اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﺴﺘﺜﻨﺎء ﻫﺴﺘﻨﺪ .از ﻣﻴﺎن ﮔﺎزﻫـﺎي ﻣﻮﺟـﻮد در ﺟـﻮ ،ﮔـﺎز رادون ﺑـﺮاي
ﻏﺎرﻧﻮردان اﻫﻤﻴﺖ وﻳﮋهاي دارد ﻛﻪ در ﻓﺼﻞ 3ﺑﻪ آن اﺷﺎره ﺧﻮاﻫﻴﻢ داﺷﺖ.
ﺟﺪول ﺷﻤﺎره 1 - 1
درﺻﺪ ﺣﺠﻤﻲ ﻧﺸﺎﻧﻪ ﮔﺎز
78/084 N ﻧﻴﺘﺮوژن )ازت(
20/946 O اﻛﺴﻴﮋن
0/934 Ar آرﮔﻮن
0/033 CO2 ﺑﻲاﻛﺴﻴﺪﻛﺮﺑﻦ
0/00182 Ne ﻧﺌﻮن
0/00052 He ﻫﻠﻴﻮم
Cr ﻛﺮﻳﭙﺘﻮن
Xe ﮔﺰﻧﻮن
0/00066
O3 اوزون
Ra رادون
۶
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
Xxx ﻏﻴﺮه
- 2اُوزون در ﺟﻮ:
ﻣﻮﻟﻜﻮل اُوزون O3از ﺳﻪ اﺗﻢ اﻛﺴﻴﮋن ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه و ﻏﻠﻈﺖ آن ﺑﺎ ارﺗﻔﺎع از ﺳﻄﺢ درﻳﺎ ،ﻋﺮض ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ ،و
ﺑﺮﺣﺴﺐ زﻣﺎن ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﻣﻮﻟﻜﻮلﻫﺎي اُوزون در ارﺗﻔﺎع 15ﺗﺎ 25ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮي از ﺳﻄﺢ درﻳﺎ ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ﺷﺪه و
ﺑﺎ ﺟﺬب ﭘﺮﺗﻮﻫﺎي ﻓﺮاﺑﻨﻔﺶ ﺑﻪ ﻫﺴﺘﻲ ﺟﺎﻧﺪاران در روي ﻛﺮه زﻣﻴﻦ ﻛﻤﻚ ﻣﻲﻛﻨﺪ .اﻣﺎ اُوزون در ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ
ﻳﻚ آﻻﻳﻨﺪه ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻄﺮﻧﺎك ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرود.
- 3ﺑﺨﺎر آب در ﺟﻮ:
ﺟﻮ ﻫﻴﭽﮕﺎه ﺻﺪدرﺻﺪ ﺧﺸﻚ ﻧﻴﺴﺖ و ﻫﻤﻴﺸﻪ در آن ﺑﺨﺎر آب H2Oوﺟﻮد دارد ،اﻣﺎ ﻣﻘﺪار آن ﻫﻤﻮاره ﻣﺘﻐﻴﺮ
اﺳﺖ .در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺳﺎﺣﻠﻲ ﺣﺎره ﻛﻪ ﻫﻮا ﺑﺴﻴﺎر ﮔﺮم اﺳﺖ ،ﻏﻠﻈﺖ ﺑﺨﺎر آب ﻛﻤﺎﺑﻴﺶ ﺑﻪ %3از ﺟﺮم ﻧﻤﻮﻧﻪاي از
ﻫﻮاي ﻣﻮﺟﻮد ﻣﻲرﺳﺪ .ﺣﺘﻲ ﻣﻘﺪار ﻛﻢ ﺑﺨﺎر آب ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺑﺰرﮔﻲ در ﺟﻮ اﻳﺠﺎد ﻛﻨﺪ .اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺑﻪ
وﻳﮋه در ارﺗﻔﺎع ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮ از 6ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ رخ ﻣﻲدﻫﺪ .ﺑﺨﺎر آب ﭘﺲ از وارد ﺷﺪن در ﺟﻮ ﺑﻪ اﺷﻜﺎل ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﺎران،
ﺷﺒﻨﻢ ،ﺑﺮف و ﺗﮕﺮگ ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮدد.
- 4دياﻛﺴﻴﺪﻛﺮﺑﻦ در ﺟﻮ:
دياﻛﺴﻴﺪﻛﺮﺑﻦ CO2در اﺛﺮ ﺑﺎزدم ﺟﺎﻧﻮران و ﻳﺎ ﺳﻮﺧﺘﻦ ﻣﻮاد ﻛﺮﺑﻦدار ،آﺗﺸﻔﺸﺎن و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺳﻨﺘﺰﻫﺎي
ﻃﺒﻴﻌﻲ وارد ﺟﻮ ﻣﻲﺷﻮد .ﮔﻴﺎﻫﺎن وﻇﻴﻔﻪ ﺑﺮداﺷﺖ اﻳﻦ ﻣﺎده از ﻣﺤﻴﻂ و ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻨﻲ آن ﺑﺎ اﻛﺴﻴﮋن را ﺑﺮ ﻋﻬﺪه
دارﻧﺪ .در ﺷﻬﺮﻫﺎ ﻣﻌﻤﻮﻻً ﻣﻘﺪار آن ﺑﺴﻴﺎر ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ اﺳﺖ .اﻳﻦ ﮔﺎز در ﻏﺎر ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻄﺮآﻓﺮﻳﻦ اﺳﺖ و
ﻣﻮﺟﺐ ﻣﺴﻤﻮﻣﻴﺖ ﺗﻨﻔﺴﻲ و ﻣﺮگ ﻣﻲﺷﻮد.
- 5ﺗﻘﺴﻴﻤﺎت ﻋﻤﻮدي ﺟﻮ:
٧
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
از دﻳﺪﮔﺎه ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﺟﻮ زﻣﻴﻦ از ﭼﻬﺎر ﻻﻳﻪ ﻣﺸﺨﺺ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ .اﻳﻦ ﭼﻬﺎر ﻻﻳﻪ از ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺑﻪ ﺑﺎﻻ
ﺗﺮوﭘﺴﻔﺮ ،اﺳﺘﺮاﺗﺴﻔﺮ ،ﻣﺰوﺳﻔﺮ و ﺗﺮﻣﻮﺳﻔﺮ ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد .ﻻﻳﻪ ﭘﺲ از آن اﮔﺰوﺳﻔﺮ ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد .ﺷﻜﻞ ...
ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻣﺎ و ﻓﺸﺎر را ﺑﺎ ارﺗﻔﺎع ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ .در درس ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن ،ﺗﻨﻬﺎ در ﻣﻮرد ﻻﻳﻪ ﭘﺎﻳﻴﻨﻲ،
ﺗﺮوﭘﺴﻔﺮ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ.
ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮﻳﻦ ﻻﻳﻪ ﺟﻮ ﺗﺮوﭘﺴﻔﺮ ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮد .ﺿﺨﺎﻣﺖ اﻳﻦ ﻻﻳﻪ از ﺣﺪود 18ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ در روي اﺳﺘﻮا ﺗﺎ ﺣﺪود
8ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﺗﺎ روي ﻗﻄﺐ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ ﺿﺨﺎﻣﺖ اﻳﻦ ﻻﻳﻪ در روي ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﺣﺪود 12ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ
اﺳﺖ .اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ اﻋﺪاد در روز ﻳﺎ ﺷﺐ ،ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن ﻳﺎ زﻣﺴﺘﺎن ،و ﺣﺘﻲ ﺳﺎﻋﺖ ﺑﻪ ﺳﺎﻋﺖ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ.
در ﻻﻳﻪ ﺗﺮوﭘﺴﻔﺮ ،ﻣﻌﻤﻮﻻً دﻣﺎ ﺑﺎ ارﺗﻔﺎع ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ .اﻓﺰاﻳﺶ دﻣﺎ ﺑﺎ ارﺗﻔﺎع را ﭘﺪﻳﺪه واروﻧﮕﻲ ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ ﻛﻪ در
آﻳﻨﺪه در ﺑﺎره آن ﺻﺤﺒﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ .ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ ﻣﻴﺰان ﻛﺎﻫﺶ دﻣﺎ در ﻧﻴﻤﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺗﺮوﭘﺴﻔﺮ در ﻫﺮ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ،دﻣﺎ
ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ 6ﺗﺎ 7درﺟﻪ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ .در ﻧﻴﻤﻪ ﺑﺎﻻﻳﻲ آن ﻛﺎﻫﺶ دﻣﺎ ﺑﻪ 7ﺗﺎ 8درﺟﻪ
ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد در ﻫﺮ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﻣﻲرﺳﺪ .ﺳﻄﺢ ﺑﺎﻻﻳﻲ ﺗﺮوﭘﺴﻔﺮ را ﺗﺮﭘﻮﭘﺎز ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .اﻳﻦ ارﺗﻔﺎع از 18ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ در
ﻧﺰدﻳﻜﻲ اﺳﺘﻮا ﺗﺎ 8ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ در ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﻗﻄﺐ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ .ارﺗﻔﺎع ﺗﺮوﭘﻮﭘﺎز ﺛﺎﺑﺖ ﻧﻴﺴﺖ و ﺷﻜﺴﺖﻫﺎﻳﻲ دارد.
اﻳﻦ ﺷﻜﺴﺖﻫﺎ را ﺟﺖاﺳﺘﺮﻳﻢ ﻳﺎ رودﺑﺎد ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ.
ارﺗﻔﺎع و دﻣﺎي ﺗﺮوﭘﻮﭘﺎز ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﻳﻚ ﻣﻨﻄﻖ ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ ﺧﺎص داراي ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺷﺪﻳﺪي ﺑﺎﺷﺪ .ﻫﻮاﻳﻲ ﻛﻪ در
ﺣﺮﻛﺖ اﺳﺖ و اﺑﺮﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ آن ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺑﺮ روي زﻧﺪﮔﻲ ﻓﺮدﻓﺮد ﻣﺎ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﻲﮔﺬارﻧﺪ .از آﻧﺠﺎ ﻛﻪ
ﺳﻴﺴﺘﻢﻫﺎي ﺟﻮي ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻣﻜﺎﻧﻲ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺮﺗﺐ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲدﻫﻨﺪ ،وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ﺳﻄﺢ ﺗﺮوﭘﻮﭘﺎز ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ
زﻣﺎن و ﻣﻜﺎن در ﺣﺎل ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺳﺖ .دﻣﺎ در ﺗﺮوﭘﺴﻔﺮ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﺑﺎ ارﺗﻔﺎع ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺗﺮوﭘﻮﭘﺎز ﺑﺮﺳﺪ .از آﻧﺠﺎ
ﻛﻪ ارﺗﻔﺎع ﺗﺮوﭘﻮﭘﺎز در اﺳﺘﻮا در ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﻣﻘﺪار ﺧﻮد اﺳﺖ ،ﻛﻢﺗﺮﻳﻦ دﻣﺎ در ﻣﺠﺎورت ﺗﺮوﭘﺴﻔﺮ اﺳﺘﻮا دﻳﺪه
ﻣﻲﺷﻮد.
- 6آﻟﺒﻴﺪو )ﺳﭙﻴﺪاﻳﻲ(:
آﻟﺒﻴﺪو )ﺳﭙﻴﺪاﻳﻲ( ﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻘﺪار ﺑﺎزﺗﺎﺑﺶ ﭘﺮﺗﻮ ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺑﻪ ﻛﻞ ﺗﺎﺑﺶ رﺳﻴﺪه ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد .ﺟﺪول ﺷﻤﺎره
2 - 1ﻣﻘﺪار ﺳﭙﻴﺪاﻳﻲ ﺳﻄﻮح ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن را ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ.
ﺟﺪول ﺷﻤﺎره 2 - 1
٨
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﺳﭙﻴﺪاﻳﻲ ﻣﺸﺨﺼﺎت دﻳﮕﺮ ﻧﻮع ﺳﻄﺢ
ﺗﺎ از
0.10 0.03 زاوﻳﻪ ﺳﻤﺖاﻟﺮاس ﻛﻮﭼﻚ آب
0.50 0.10 زاوﻳﻪ ﺳﻤﺖاﻟﺮاس ﺑﺰرگ
0.70 0.40 ﻛﻬﻨﻪ ﺑﺮف
0.95 0.45 ﺗﺎزه
0.40 0.30 درﻳﺎ ﻳﺦ
0.45 0.35 ﺧﺸﻚ ﺷﻦ ﻳﺎ ﻣﺎﺳﻪ ﻋﺮﻳﺎن
0.35 0.20 ﺗﺮ
0.35 0.20 ﺧﺎك رس ﺧﺸﻚ ﺧﺎك ﻋﺮﻳﺎن
0.20 0.10 ﺧﺎك رس ﻣﺮﻃﻮب
0.07 0.05 ﻣﻴﺪان ﺗﺮ ﻛﺸﺖ ﻧﺸﺪه
0.27 0.17 ﺑﺘﻮن ﺳﻄﺢ ﺳﻨﮕﻔﺮش
0.10 0.05 ﻗﻠﻮه ﺳﻨﮓ ،ﺳﻨﮕﺮﻳﺰه ﺳﻴﺎه
0.26 0.16 ﻃﻮل ﻳﻚ ﻣﺘﺮ ﻋﻠﻔﺰار
0.25 0.10 ﮔﻨﺪمزار ،ﺑﺮﻧﺞزار ﻛﺸﺘﺰار
0.20 0.15 ﺑﺎغ
0.20 0.10 ﺑﺮگرﻳﺰ ﺟﻨﮕﻞ
0.15 0.05 ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺳﺒﺰ )ﻣﺨﺮوﻃﻴﺎن(
- 7ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺷﺒﺎﻧﻪروزي دﻣﺎ:
ﻣﻘﺪار ﺟﺬب ﺗﺎﺑﺶ ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺗﻮﺳﻂ ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ .ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ،ﻣﻴﺰان اﻓﺰاﻳﺶ دﻣﺎ ﻫﻢ در ﻧﻘﺎط
ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻣﺘﻐﻴﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد .اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺑﺎ ژرﻓﺎي ﻧﻔﻮذ ﮔﺮﻣﺎ ﺑﺴﺘﮕﻲ داﺷﺘﻪ و ﺑﻪ ﮔﺮﻣﺎي وﻳﮋه ﺟﺴﻢ ﻫﻢ ﻣﺮﺑﻮط
اﺳﺖ .ﮔﺮﻣﺎي وﻳﮋه ﺟﺴﻢ ،ﻣﻴﺰان ﮔﺮﻣﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ دﻣﺎي واﺣﺪ ﺟﺴﻢ را ﻳﻚ درﺟﻪ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد اﻓﺰاﻳﺶ دﻫﺪ .ﺑﻪ
ﺟﺰ ﻫﻴﺪروژن ،آب داراي ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﮔﺮﻣﺎي وﻳﮋه در ﻣﻴﺎن اﺟﺴﺎم اﺳﺖ .ﺷﻦ ،ﻣﺎﺳﻪ و ﺻﺨﺮه ،ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ رﻧﮓ،
ﻣﻘﺎدﻳﺮ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻲ از اﻧﺮژي ﺗﺎﺑﺸﻲ را ﺟﺬب ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ .ﮔﺮﻣﺎي وﻳﮋه ﺷﻦ ﭘﺎﻳﻴﻦ اﺳﺖ ،ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ
ﮔﺮم ﻣﻲﺷﻮد .ﻳﻌﻨﻲ در ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺴﺎوي ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ زودﺗﺮ ﮔﺮم ﻣﻲﺷﻮد ،اﻣﺎ آب ﮔﺮﻣﺎي ﺑﻴﺸﺘﺮي را در ﺧﻮد ﻧﮕﺎه
ﻣﻲدارد .ﺷﻦ رﺳﺎﻧﺎي ﺿﻌﻴﻒ ﮔﺮﻣﺎﺳﺖ .ﺗﻨﻬﺎ ﻻﻳﻪ ﻧﺎزﻛﻲ از ﺷﻦ ﮔﺮﻣﺎي ﺧﻮرﺷﻴﺪ را ﺟﺬب ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ
دﻟﻴﻞ در روز ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﮔﺮم ﺷﺪه و در ﺷﺐ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺳﺮد ﻣﻲﺷﻮد .ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ رﺳﺎﻧﺎي ﺿﻌﻴﻒ ﮔﺮﻣﺎ
٩
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﺑﻮدن اﺳﺖ ﻛﻪ آب در آباﻧﺒﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ژرﻓﺎي زﻣﻴﻦ و در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﮔﺮﻣﺴﻴﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد .ﺧﻨﻚ و ﺳﺎﻟﻢ
ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ.
ﻧﻮر ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﺎ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻣﺘﺮ در ژرﻓﺎي آب ﻧﻔﻮذ ﻛﻨﺪ .اﻣﺎ ﺗﻮان ﻧﻔﻮذﭘﺬﻳﺮي در ﺷﻦ را ﻧﺪارد .از ان رو ﺗﺎ
ژرﻓﺎي آب ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﺗﺎﺑﺶ ﺧﻮرﺷﻴﺪي ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ،ﮔﺮﻣﺎ را ﺟﺬب ﻣﻲﻛﻨﺪ.
آﻣﻴﺨﺘﮕﻲ ﻻﻳﻪﻫﺎي آب ،ﺗﻐﻴﻴﺮات دﻣﺎ را ﺗﺎ ژرﻓﺎي ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻼﺣﻈﻪاي ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻣﻲﺑﺮد ،ﭼﻴﺰي ﻛﻪ در ﻋﻤﻞ در ﺧﺸﻜﻲ
رخ ﻧﻤﻲدﻫﺪ.
ﺑﻪ اﻳﻦ دﻻﻳﻞ ،آب در ﻃﻲ روز ﮔﺮﻣﺎي ﺑﻴﺸﺘﺮي در ﺧﻮد ذﺧﻴﺮه ﻣﻲﻛﻨﺪ ،از اﻳﻦ رو ﺧﻨﻚﺗﺮ از ﺧﺸﻜﻲ اﺳﺖ .در
ﺷﺐ ،ﺑﺎ ﻗﻄﻊ ﺗﺎﺑﺶ ﺧﻮرﺷﻴﺪ ،زﻣﻴﻦ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺳﺮد ﻣﻲﺷﻮد ،از اﻳﻦ رو آب ﮔﺮمﺗﺮ از ﺧﺸﻜﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ.
١٠
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﻓﺼﻞ 1
ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻫﻮاي ﺧﺸﻚ را ﺷﺮح دﻫﻴﺪ. –1
ﺑﻴﺸﺘﺮ ﮔﺎزﻫﺎي ﺟﻮ ،ﺑﻪ ﺟﺰ ﺳﻪ ﻣﻮرد ،از ﺳﻄﺢ درﻳﺎ ﺗﺎ ﻓﺮاز ﻛﻮهﻫﺎ ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ آﻣﻴﺨﺘﮕﻲ ﻛﺎﻣﻞ ﺑﺎﻗﻲ -2
ﻣﻲﻣﺎﻧﻨﺪ .اﻳﻦ ﺳﻪ ﮔﺎز را ﻧﺎم ﺑﺮده ،ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﻮﺛﺮ در ﻏﻠﻈﺖ آﻧﻬﺎ را ﺷﺮح دﻫﻴﺪ.
ﻓﺮآﻳﻨﺪ ورود و ﻳﺎ ﺧﺮوج CO2از ﺟﻮ را ﺷﺮح دﻫﻴﺪ. -3
اﺻﻄﻼﺣﺎت زﻳﺮ را ﺷﺮح دﻫﻴﺪ. –4
اﻟﻒ -ﺟﻮ ﭘﺎﻳﻴﻨﻲ ،ﺟﻮ ﺑﺎﻻﻳﻲ
ﻳﻮﻧﻴﺰه ﺷﺪن. ب-
ﻧﻤﻮدار ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻣﺎ ﺑﺎ ارﺗﻔﺎع را ﺑﻪ دﻗﺖ ﺑﻜﺸﻴﺪ. -5
ﮔﺮﻣﺎي ﺟﻮ زﻣﻴﻦ از ﻛﺠﺎﺳﺖ؟ -6
آﻟﺒﻴﺪو ﻳﺎ ﺳﭙﻴﺪاﻳﻲ را ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻫﻴﺪ. –7
دﮔﺮﮔﻮﻧﻲﻫﺎي ﺷﺒﺎﻧﻪروزي دﻣﺎ را ﺑﺮ روي آب اﻗﻴﺎﻧﻮس و زﻣﻴﻦﺑﻴﺎﺑﺎﻧﻲ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻛﻨﻴﺪ. -8
١١
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻓﺼﻞ 2
دﻣﺎي ﻫﻮا
داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺑﺰرگ اﻳﺮاﻧﻲ ﻫﻤﭽﻮن اﺑﻮرﻳﺤﺎن ﺑﻴﺮوﻧﻲ در ﻛﺘﺎب آﺛﺎراﻟﺒﺎﻗﻴﻪ،
اﺑﻮﻋﻠﻲﺳﻴﻨﺎ در ﻛﺘﺎب داﻧﺸﻨﺎﻣﻪ ﻋﻼﺋﻲ ﺑﺨﺶ ﻃﺒﻴﻌﻴﺎت ،ﺷﻬﻤﺮدان ﺑﻦ اﺑﺎﻟﺨﻴﺮ
رازي در ﻧﺰﻫﺖﻧﺎﻣﻪ ﻋﻼﺋﻲ و اﺑﻮﺣﺎﺗﻢ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ اﺳﻔﺰاري ﺧﺮاﺳﺎﻧﻲ در ﻛﺘﺎب
آﺛﺎرﻋﻠﻮي ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع داﻧﺶ ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ.
دﻣﺎ ﻛﻤﻴﺖ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻣﻘﺪار ﮔﺮﻣﺎي ﻳﻚ ﺟﺴﻢ و ﻣﻌﻴﺎري ﺑﺮاي ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻴﺰان ﮔﺮﻣﻲ ﻳﺎ ﺳﺮدي ﻳﻚ ﺟﺴﻢ اﺳﺖ .ﻳﻜﺎي
اﻳﻦ ﻛﻤﻴﺖ در ﺳﻴﺴﺘﻢ ﻣﺘﺮﻳﻚ درﺟﻪ ﻛﻠﻮﻳﻦ ،ﻳﺎ دﻣﺎي ﻣﻄﻠﻖ اﺳﺖ .اﻣﺎ واﺣﺪﻫﺎي اﻳﻦ ﻛﻤﻴﺖ ﻛﻪ ﻣـﻮرد اﺳـﺘﻔﺎده
ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ درﺟﻪ ﺳﻠﺴﻴﻮس )درﺟﻪ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد( و درﺟﻪ ﻓﺎرﻧﻬﺎﻳﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ .در ﺟﺪول ﺷﻤﺎره 1-2ﺗﺒﺪﻳﻞ اﻳﻦ
ﺳﻪ واﺣﺪ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻧﺸﺎن داده ﺷﺪهاﻧﺪ.
ﻓﺮﻣﻮل ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﺗﺒﺪﻳﻞ از
F = °C × 1.8 + 32° ﻓﺎرﻧﻬﺎﻳﺖ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد
K = °C + 273.15 ﻛﻠﻮﻳﻦ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد
C = (°F – 32) / 1.8° ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد ﻓﺎرﻧﻬﺎﻳﺖ
K = (°F + 459.67) ÷ 1.8 ﻛﻠﻮﻳﻦ ﻓﺎرﻧﻬﺎﻳﺖ
C = K – 273.15° ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد ﻛﻠﻮﻳﻦ
F = (K × 1.8) − 459.67° ﻓﺎرﻧﻬﺎﻳﺖ ﻛﻠﻮﻳﻦ
ﺑﺮﺧﻲ دﻣﺎﻫﺎي ﻣﻌﺮوف ﺑﺮ ﺣﺴﺐ درﺟﻪ ﺳﻠﺴﻴﻮس ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از:
١٢
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
دﻣﺎي ﺑﺪن اﻧﺴﺎن ﺳﺎﻟﻢ در ﺣﺎﻟﺖ ﻋﺎدي = ،37°Cدﻣﺎي اﻧﺠﻤﺎد آب در ﺷﺮاﻳﻂ اﺳﺘﺎﻧﺪارد = ،0°Cدﻣﺎي ﺟـﻮش
آب در ﺷﺮاﻳﻂ اﺳﺘﺎﻧﺪارد = 100°C
ﻧﻜﺘﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ اﻳﻨﺴﺖ ﻛﻪ دﻣﺎ داراي ﺑﻌﺪ ﻧﻴﺴﺖ ،ﻳﻌﻨﻲ اﮔﺮ ﺟﺴﻤﻲ 3ﻣﺘﺮ ﻃﻮل داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻣـﻲﺗـﻮان واﺣـﺪ
ﻃﻮل را 3ﺑﺎر در آن ﮔﻨﺠﺎﻧﻴﺪ ،اﻣﺎ در ﻣﻮرد دﻣﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي وﺟﻮد ﻧـﺪارد و 30درﺟـﻪ ﺳـﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد 3ﺑﺮاﺑـﺮ 10
درﺟﻪ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد ﻧﻴﺴﺖ .ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﺛﺮ ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻣﺎ در دﻣﺎﺳﻨﺞ ﺑﻪ ﻳﻜﻲ از ﺣﺎﻟﺖﻫﺎي زﻳﺮ اﺳﺖ.
اﻧﺒﺴﺎط ﻣﺎﻳﻊ در ﻣﺤﻔﻈﻪ ﺷﻴﺸﻪاي .ﻣﺎﻧﻨﺪ دﻣﺎﺳﻨﺞ ﺟﻴﻮهاي ﻳﺎ دﻣﺎﺳﻨﺞ اﻟﻜﻠﻲ.
اﻧﺒﺴﺎط ﻣﺎﻳﻊ در ﻣﺤﻔﻈﻪ ﺑﺴﺘﻪ ،در ﻧﺘﻴﺠﻪ اﻓﺰاﻳﺶ ﻓﺸﺎر .ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻧﺪازهﮔﻴﺮ دﻣﺎ در ﻣﻮﺗﻮر ﺧﻮدرو.
اﻳﺠﺎد اﺧﺘﻼف ﭘﺘﺎﻧﺴﻴﻞ در ﻣﺤﻞ ﭘﻴﻮﻧﺪ دو ﻓﻠﺰ ﻏﻴﺮﻫﻤﺠﻨﺲ )ﺗﺮﻣﻮﻛﻮﭘﻞ( .آﺑﮕﺮمﻛﻦ.
اﻓﺰاﻳﺶ ﭘﻴﭽﺶ دو ﻓﻠﺰ ﻏﻴﺮﻫﻤﺠﻨﺲ )ﺑﻲﻣﺘﺎل(.
ﺗﻐﻴﻴﺮ در ﻣﻘﺎوﻣﺖ اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ ﺳﻴﻢ ﭘﻼﺗﻴﻦ .دﻣﺎﺳﻨﺠﻲ ﺑﺴﻴﺎر دﻗﻴﻖ.
ﺗﻐﻴﺮ در ﻣﻘﺎوﻣﺖ اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ ﻣﺨﻠﻮط ﺧﺎص ﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ )ﺗﺮﻣﻴﺴﺘﻮر( .درﺳﺎﺧﺖ رادﻳﻮﺳﻮﻧﺪﻫﺎ و ﺑﺮاي ﻧﺼﺐ در ﺑﺎﻟﻦﻫﺎ
اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد.
دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ ﺷﺒﺎﻧﻪروزي دﻣﺎ:
١٣
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ دﻣﺎ ﺑﺎ ارﺗﻔﺎع:
در ﺗﺮوﭘﺴﻔﺮ ،ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺑﺎ اﻓﺰاﻳﺶ ارﺗﻔﺎع ،دﻣﺎ ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ .ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ ﻣﻴﺰان ﻛﺎﻫﺶ دﻣﺎ ﺑـﺎ ارﺗﻔـﺎع در ﺗﺮوﭘﺴـﻔﺮ،
ﺣﺪود 6درﺟﻪ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد در ﻫﺮ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ اﺳﺖ.
ﻛﻤﺮﺑﻨﺪ ﮔﺮﻣﺎﻳﻲ:
در ﻳﻚ ﺷﺐ ﺳﺮد زﻣﺴﺘﺎﻧﻲ ﺑﺎ آﺳﻤﺎﻧﻲ ﺻﺎف و ﺑﺪون اﺑﺮ ،در ﻋﺮضﻫﺎي ﻣﻴﺎﻧﻲ ،ﻫﻮاي دره ﺳـﺮدﺗﺮ از ﻫـﻮاي ﺗﭙـﻪ
ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد .اﻳﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺗﭙﻪ ﻛﻪ ﻫﻮاي آن ﺑﺎﻻﺗﺮ از درﺟﻪ ﻳﺨﺰدن آب اﺳﺖ را ﻛﻤﺮﺑﻨـﺪ ﮔﺮﻣـﺎﻳﻲ
١۴
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .اﻳﻦ ﻣﻜﺎن ﺣﺪود 150ﻣﺘﺮ ﺑﺎﻻﺗﺮ از دره ﻗﺮار دارد .اﻓﺰاﻳﺶ دﻣﺎي ﻫﻮا ﻫﻤﺮاه ﺑـﺎ اﻓـﺰاﻳﺶ ارﺗﻔـﺎع ﺑـﺎﻻي
ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ دﻣﺎي ﻣﻌﻜﻮس ﺗﺎﺑﺶ ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد.
در ﺷﺒﺎﻫﻨﮕﺎم ،ﺳﻄﺢ ﺳﻨﮕﻴﻦِ ﺳﺮد ﻫﻮا ﺑﻪ آراﻣﻲ از ﺳﺮاﺷﻴﺒﻲ ﺗﭙﻪ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻛﺸﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد و در ژرﻓﺎي درهﻫﺎي
ﻛﻢ ارﺗﻔﺎع ﻓﺮوﻣﻲﻧﺸﻴﻨﺪ .ازاﻳﻦ روﺳﺖ ﻛﻪ ژرﻓﺎي دره از داﻣﻨﻪ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺳﺮدﺗﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ .در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ ﻓـﺮاز ﺗﭙـﻪﻫـﺎ
ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺳﺮد ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ.
اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎر ﻛﺸﺎورزان اﻳﺮاﻧﻲ در دوران ﺑﺎﺳﺘﺎن ﻛﺸﻒ ﻛﺮدﻧﺪ و درﺧﺘﺎﻧﻲ را ﻛـﻪ در دﻣـﺎي درهﻫـﺎ
ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ زﻧﺪه ﻣﺎﻧﺪن را ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ در داﻣﻨﻪﻫﺎ ﻛﺎﺷﺘﻨﺪ.
در دره ،ﻫﻮاي ﺳﺮد و ﭼﮕﺎل ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺑﺎﻻ آﻣﺪن ﻧﻴﺴﺖ .دود و دﻳﮕﺮ آﻻﻳﻨﺪهﻫﺎي ﮔﺮﻓﺘﺎر در اﻳﻦ ﻫـﻮاي ﺳـﻨﮕﻴﻦ و
اﻛﺜﺮاً ﺑﻲﺣﺮﻛﺖ ،ﻣﻴﺪان دﻳﺪ را ﻣﺤﺪود ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ژرﻓﺎي دره ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺳﺮدﺗﺮ ،ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﻣﺮاﺗـﺐ آﻟـﻮدهﺗـﺮ از
داﻣﻨﻪﻫﺎي ﭘﻴﺮاﻣﻮن اﺳﺖ .ﺣﺘﻲ در زﻣﺎﻧﻲﻛﻪ زﻣﻴﻦ ﺷﻴﺒﻲ ﻣﻼﻳﻢ و آرام دارد ،ﻫﻮاي ﺳـﺮد ﺑـﻪ ﻣﻨـﺎﻃﻖ ﭘـﺎﻳﻴﻦﺗـﺮ
ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﻮﺿﻪ رودﺧﺎﻧﻪﻫﺎ و دﺷﺖﻫﺎي ﺳﻴﻼﺑﻲ ﻛﺸﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد.
١۵
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻣﺎ در ارﺗﻔﺎع ﻳﻚوﻧﻴﻢﻣﺘﺮي:
...
در ﻳﻚ روز آﻓﺘﺎﺑﻲ و ﺑﺪون ﺑﺎد ،ﺑﺴﻴﺎر ﮔﺮﻣﺘﺮ از دﻣﺎي ﭘﻴﺮاﻣﻮن ،در ارﺗﻔﺎع ﺣﺪود ﻳﻚ ﻣﺘﺮي اﺳﺖ
........
١۶
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
در ﻳﻚ ﺷﺐ ﺑﺪون ﺑﺎد ،ﺑﺎ آﺳﻤﺎﻧﻲ ﺑﺪون اﺑﺮ ،دﻣﺎي ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺮدﺗﺮ از دﻣﺎي ﻣﺤﻴﻂ اﺳﺖ
ﻓﺸﺎر ﺟﻮ:
اﻧﺴﺎن در زﻧﺪﮔﻲ روزاﻧﻪ ﺧﻮد ،ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻓﺸﺎر ﻫﻮا ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد .اﻳﻦ ﻓﺸـﺎر ﻧﺎﺷـﻲ از وزن ﮔﺎزﻫـﺎي درون ﺟـﻮ
اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺑﺎﻻي ﺳﺮ ﻗﺮار دارﻧﺪ .ﺗﻔﺎوت ﻓﺸﺎر ﺟﻮ در ﻧﻘﺎط ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ،ﺳﺒﺐ اﻳﺠﺎد ﺟﺮﻳﺎن ﻫﻮا از ﻣﻜﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻣﻜـﺎن
دﻳﮕﺮ ﻣﻲﺷﻮد.
ﻓﺸﺎر ﻋﺒﺎرت از ﻧﻴﺮو ﺑﺮ واﺣﺪ ﺳﻄﺢ ﻣﻮﻟﻜﻮلﻫﺎ و اﺗﻢﻫﺎي ﻧﻴﺘﺮوژن ،اﻛﺴﻴﮋن و دﻳﮕﺮ ﮔﺎزﻫﺎي ﺗﺸـﻜﻴﻞدﻫﻨـﺪه ﺟـﻮ
اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺘﻲ ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺎد ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ .ﻧﻴﺮوي واردﺷﺪه ﺗﻮﺳﻂ اﻳﻦ ﮔﺎزﻫﺎ در واﺣﺪ ﺳﻄﺢ ﺑـﺮ ﺟﺴـﻢ را
ﻓﺸﺎر ﺟﻮي ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .در ﻫﺮ ﻣﻜﺎﻧﻲ ،ﻓﺸﺎر ﻫﻮا در ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﺣﺪاﻛﺜﺮ اﺳﺖ و ﻋﻠﺖ آن وزن ﺗﻤﺎم ﻫـﻮاﻳﻲ اﺳـﺖ
ﻛﻪ در ﺑﺎﻻي واﺣﺪ ﺳﻄﺢ ﻣﻮردﻧﻈﺮ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ .ﺑﺎ اﻓﺰاﻳﺶ ارﺗﻔﺎع ،ﺗﻌﺪاد ﻣﻮﻟﻜﻮلﻫﺎ و اﺗﻢﻫﺎ ﻛﻤﺘﺮ ﻣـﻲﺷـﻮد،
ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﻓﺸﺎر ﺟﻮ ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ .دﻣﺎي ﻫﻮا ﺑﺮ ﻣﻴﺰان ﻛﺎﻫﺶ ﻓﺸﺎر ﺑﺎ ارﺗﻔﺎع اﺛﺮ ﻣﻲﮔﺬارد.
١٧
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻓﺸﺎر ﺟﻮ در ﺷﺮاﻳﻂ اﺳﺘﺎﻧﺪارد ،در ﺳﻄﺢ درﻳﺎ ،ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ 1اﺗﻤﺴﻔﺮ ،ﻳﺎ 76ﺳﺎﻧﺘﻴﻤﺘﺮ ﺟﻴﻮه ،ﻳﺎ ﻣﻌـﺎدل 1013/250
ﻣﻴﻠﻲﺑﺎر اﺳﺖ .ﻓﺸﺎر ﻫﻮا در ارﺗﻔﺎه 5/5ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮي ،ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻪ ﻗﻠﻪ دﻣﺎوﻧﺪ ،ﺣﺪود ﻧﻴﻤﻲ از اﻳﻦ ﻣﻘﺪار ،ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً 500
ﻣﻴﻠﻲﺑﺎر اﺳﺖ .اﻧﺪازهﮔﻴﺮي ﻓﺸﺎر ﺑﺎ دﺳﺘﮕﺎه ﻓﺸﺎرﺳﻨﺞ ،ﺑﺎروﻣﺘﺮ ،اﻧﺠﺎم ﻣﻲﮔﻴﺮد.
ﻧﻜﺘﻪ :ﻛﺎﻫﺶ ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ ﻓﺸﺎر ﻫﻮا ،ﻧﺸﺎﻧﻪ ﻫﻮاي ﺑﺪ اﺳﺖ.
١٨
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﭘﻴﻮﺳﺖ:
واﺣﺪﻫﺎي اﺻﻠﻲ ﺳﻴﺴﺘﻢ SIﻋﺒﺎرتاﻧﺪ از :
واﺣﺪ ﻃﻮل :ﻣﺘﺮ ﺑﺎ ﻧﻤﺎد m
واﺣﺪ ﺟﺮم :ﻛﻴﻠﻮﮔﺮم ﺑﺎ ﻧﻤﺎد kg
واﺣﺪ زﻣﺎن :ﺛﺎﻧﻴﻪ ﺑﺎ ﻧﻤﺎد s
واﺣﺪ ﺷﺪت ﺟﺮﻳﺎن اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ :آﻣﭙﺮ ﺑﺎ ﻧﻤﺎد A
واﺣﺪ دﻣﺎ :ﻛﻠﻮﻳﻦ ﺑﺎ ﻧﻤﺎد K
واﺣﺪ ﻣﻘﺪار ذره )ﻣﺎده( :ﻣﻮل ﺑﺎ ﻧﻤﺎد mol
واﺣﺪ ﺷﺪت ﻧﻮر :ﻛﺎﻧﺪﻻ ﺑﺎ ﻧﻤﺎد cd
واﺣﺪ زاوﻳﻪ ﺳﻄﺤﻲ :رادﻳﺎن ﺑﺎ ﻧﻤﺎد rad
واﺣﺪ زاوﻳﻪ ﻓﻀﺎﻳﻲ :اﺳﺘﺮادﻳﺎن ﺑﺎ ﻧﻤﺎد stradian
١٩
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﻓﺼﻞ 2:
ﺟﻮ اﺳﺘﺎﻧﺪارد را ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻨﻴﺪ. -1
اﻧﻮاع دﻣﺎﺳﻨﺞ را ﻧﺎم ﺑﺒﺮﻳﺪ. -2
ﻳﻜﺎي اﺳﺘﺎﻧﺪارد اﻧﺪازهﮔﻴﺮي دﻣﺎ در دﺳﺘﮕﺎه SIﭼﻴﺴﺖ ،ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻫﻴﺪ. -3
اﻧﻮاع واﺣﺪﻫﺎي ﺳﻨﺠﺶ دﻣﺎ را ﻧﺎم ﺑﺮده ،راﺑﻄﻪ ﻣﻴﺎن آﻧﻬﺎ را ﺑﻨﻮﻳﺴﻴﺪ. -4
- 5دﻣﺎﻫﺎي ﻧﻘﻄﻪ ﺟﻮش آب ،ﻧﻘﻄﻪ اﻧﺠﻤﺎد آب و ﺑﺪن اﻧﺴﺎن ﺳﺎﻟﻢ را از ﺳﻠﺴـﻴﻮس ﺑـﻪ ﻓﺎﻧﻬﺎﻳـﺖ و ﻛﻠـﻮﻳﻦ
ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻛﻨﻴﺪ.
ﺑﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ارﺗﻔﺎع ،ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ دﻣﺎ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟ -6
- 7اﮔﺮ دﻣﺎ در ارﺗﻔﺎع ﺳﻄﺢ درﻳﺎ ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ 15درﺟﻪ ﺳﻠﺴﻴﻮس ﺑﺎﺷﺪ ،ﻣﻴـﺰان آن در ارﺗﻔـﺎع 5ﻫﺰارﻣﺘـﺮي از
ﺳﻄﺢ درﻳﺎ ﭼﻘﺪر ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد؟
واﺣﺪﻫﺎي اﺻﻠﻲ ﺳﻴﺴﺘﻢ SIرا ﻧﺎم ﺑﺒﺮﻳﺪ. -8
آﻳﺎ 20درﺟﻪ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد 2ﺑﺮاﺑﺮ 10درﺟﻪ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد اﺳﺖ؟ ﭼﺮا؟ -9
ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺘﻌﺎرﻓﻲ را ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻫﻴﺪ. - 10
ﻛﻤﺮﺑﻨﺪ ﮔﺮﻣﺎﻳﻲ را ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻫﻴﺪ. - 11
ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻣﺎ در ارﺗﻔﺎع ﻳﻜﻮﻧﻴﻢ ﻣﺘﺮي در روز و ﺷﺐ را ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻫﻴﺪ. - 12
ﺑﺎ اﻓﺰاﻳﺶ ارﺗﻔﺎع ،ﭼﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮي در ﻓﺸﺎر ﭘﻴﺪا ﻣﻲﺷﻮد؟ ﭼﺮا؟ - 13
ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻓﺸﺎر ﭼﻪ اﺛﺮي ﺑﺮ ﺟﻮ ﭘﻴﺮاﻣﻮن زﻣﻴﻦ ﻣﻲﮔﺬارد؟ - 14
ﻣﻘﺪار ﻓﺸﺎر در ﺷﺮاﻳﻂ اﺳﺘﺎﻧﺪارد ﭼﻘﺪر اﺳﺖ؟ - 15
٢٠
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻓﺼﻞ 3
ﺑﺎد
ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻣﺮدﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻧﺮژي ﺑﺎد در ﺧﺸﻜﻲ را ﻣﻬﺎر ﻛﺮدﻧﺪ و از آن ﺑﺮاي
راهاﻧﺪازي آﺳﺒﺎدﻫﺎ ،ﻳﺎ آﺳﻴﺎبﻫﺎي ﺑﺎدي ،اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮدﻧﺪ اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﺑﻮدﻧﺪ .اﻳﻦ
آﺳﺒﺎدﻫﺎ ﻫﻨﻮز در ﺟﻨﻮب ﺧﺮاﺳﺎن ﻛﺎر ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ.
ﺑﺎد ﺧﻨﻚ از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﻮارزم وزان اﺳﺖ ﺧﻴﺰﻳﺪ و ﺧﺰ آرﻳﺪ ﻛﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺧﺰان اﺳﺖ
ﺟﺮﻳﺎن ﻫﻮا ﺑﺎ ﺣﺮﻛﺖ ﻃﺒﻴﻌﻲ را ﺑﺎد ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .ﻣﻘﺪاري از ﺗﺎﺑﺶ ﭘﺮﺗﻮﻫﺎي ﺧﻮرﺷﻴﺪي ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﻣﻲرﺳﺪ،
ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﻪ اﻧﺮژي ﺟﻨﺒﺸﻲ ﮔﺎزﻫﺎي ﺟﻮ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮد .از اﻳـﻦ روﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻣﻮﻟﻜـﻮلﻫـﺎي ﻫـﻮا ﭘﻴﻮﺳـﺘﻪ داراي
ﺣﺮﻛﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﺟﻬﺖ ﺑﺎد ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪه ﺳﻤﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎد از آن ﺳﻤﺖ ﻣﻲوزد ،ﺑﺮ ﺣﺴﺐ درﺟﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﺷﻮد و
ﺳﺮآﻏﺎز آن ﺷﻤﺎل ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ اﺳﺖ .ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎد ﺗﻮﺳﻂ دﺳﺘﮕﺎه ﺑﺎدﺳﻨﺞ و ﺟﻬﺖ آن ﺗﻮﺳﻂ دﺳﺘﮕﺎه ﺑﺎدﻧﻤﺎ ﺑﺪﺳﺖ
ﻣﻲآﻳﺪ.
ﺟﺮﻳﺎن ﻫﻮا ﺑﻪﻧﺪرت ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻳﻜﻨﻮاﺧﺖ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد .ﺣﺮﻛﺖ ﻫﻮا ﺑﺎ اﻓﺖوﺧﻴﺰ و ﺣﺮﻛﺎت ﭘﻴﭽﻜـﻲ ﻫﻤـﺮاه اﺳـﺖ.
در ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن ،ﺑﺎدﻫﺎي ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ ،ﻛﻪ ﺑﺎ ﻧﻤﺎﻳـﺎن ﺷـﺪن ﺗﻐﻴﻴـﺮات ﺷـﺪﻳﺪ و ﻧـﺎﻣﻨﻈﻢ در ﺳـﻤﺖ و ﺳـﺮﻋﺖ ﺑـﺎد ،در
ﻓﺎﺻﻠﻪﻫﺎي زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻮﺗﺎه رخ ﻣﻲدﻫﻨﺪ ،ﺧﻄﺮﻧﺎكﺗﺮ از دﻳﮕﺮ ﺑﺎدﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ.
ﭘﺮدازش و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺟﻬﺖ واﻗﻌﻲ و ﻣﻴﺰان ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎد ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ،ﺑﻪ وﻳـﮋه در ﻛﻮﻫﺴـﺘﺎن ،آﺳـﺎن ﻧﻴﺴـﺖ ،زﻳـﺮا
ﺣﺮﻛﺖ ﻫﻮا ،ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻋﻮاﻣﻠﻲ ﭼﻮن ﻧﺎﻫﻤﻮاريﻫﺎي زﻣﻴﻦ ،وﺿﻊ زﻣﻴﻦ ،ﻣﻨﺎﺑﻊ ﮔﺮﻣﺎ ،ﺗﻮدهﻫﺎي ﺑﺮف ،ﻳﺨﭽﺎلﻫـﺎ،
ﺻﺨﺮهﻫﺎ و درﻳﺎﭼﻪﻫﺎ ﻗﺮار دارد.
در ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﻛﻮهﻫﺎ ،درهﻫﺎ ،ﺗﭙﻪﻫﺎ و درﻳﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﻣﺸﺨﺼﻲ در ﺟﻬﺖ و ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎد ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ در ﺷـﺒﺎﻧﻪروز رخ
ﻣﻲدﻫﺪ .اﻣﺎ در ﻫﻤﻪ ﻣﻜﺎنﻫﺎ ،ﻛﻤﺎﺑﻴﺶ و ﺑﺎ ﺗﻘﺮﻳﺐ ،ﺣﺪاﻛﺜﺮ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎد در ﺣﻮاﻟﻲ ﻧﻴﻤﺮوز ﺗﺎ ﻋﺼﺮ رخ ﻣـﻲدﻫـﺪ.
٢١
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﭘﺲ از ﻏﺮوب آﻓﺘﺎب ،ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎد ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ .در ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﺑﺎﻣﺪاد و ﭘﻴﺶ از ﻃﻠﻮع آﻓﺘﺎب ،ﺳﺮﻋﺖ ﺑـﺎد ﺣـﺪاﻗﻞ
اﺳﺖ .ﺑﻪ دﻟﻴﻞ اﺻﻄﻜﺎك ﺑﺎد ﺳﻄﺢ درﻳﺎ را ﺑﺎ زاوﻳﻪ 10درﺟﻪ و ﺳﻄﺢ ﻫﻤﻮار ﺧﺸﻜﻲ را ﺑﺎ زاوﻳﻪ 30درﺟـﻪ ﻗﻄـﻊ
ﻣﻲﻛﻨﺪ .اﻳﻦ زاوﻳﻪ در ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن و ﺑﺮ روي ﺻﺨﺮهﻫﺎ ﮔﺎﻫﻲ ﺗﺎ 90درﺟﻪ ﻫﻢ ﻣﻲرﺳﺪ .ﻣﻌﻤﻮﻻً ،ﺳﺮﻋﺖ ﻋﻤﻮدي ﺑﺎد
روﺑﻪﺑﺎﻻ %1ﺳﺮﻋﺖ اﻓﻘﻲ آن اﺳﺖ.
ﺟﻬﺖ و ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎد:
در اﻳﺴﺘﮕﺎهﻫﺎي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﺟﻬﺖ ﺑﺎد ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺎدﻧﻤﺎ و ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎد ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺎدﺳﻨﺞ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳـﺪ .اﻣـﺎ در ﻧﺒـﻮد
اﻳﻦ دﺳﺘﮕﺎهﻫﺎ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از روشﻫﺎي زﻳـﺮ ﺟﻬـﺖ و ﺳـﺮﻋﺖ ﺗﻘﺮﻳﺒـﻲ ﺑـﺎد را ﺣـﺪس زد) .ﺑﻬﺘـﺮ اﺳـﺖ
ﮔﺮوهﻫﺎي ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻛﻮﻫﻨﻮردي در ﻛﻨﺎر GPSﻳﻚ دﺳﺘﮕﺎه اﻳﺴﺘﮕﺎه ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﺟﺎﺑﺠـﺎﻳﻲﭘـﺬﻳﺮ ﺑـﻪ ﻫﻤـﺮاه داﺷـﺘﻪ
ﺑﺎﺷﻨﺪ(.
ﺟﻬﺖ ﺗﻘﺮﻳﺒﻲ ﺑﺎد را ﻣﻲﺗﻮان از ﺳﻤﺖ ﺣﺮﻛﺖ دود ﺑﻪ وﻳﮋه از دودﻛﺶ ،آوﻳﺨـﺘﻦ ﭘـﺮﭼﻢ و ﻳـﺎ ﭘﺎرﭼـﻪ ﻧـﺎزك ﺑـﻪ
ﺗﻴﺮك ،رﻳﺨﺘﻦ ﻣﻘﺪاري ﺧﺎك ﻧﺮم در ﻫﻮا ﺗﺸﺨﻴﺺ داد.
٢٢
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﺗﺨﻤﻴﻦ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎد ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﺟﺪول ﺑﻮﻓﻮرت ،ﺟﺪول ﺷﻤﺎره 1-3اﻧﺠﺎم ﻣﻲﺷﻮد.
ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮﺑﺮﺳﺎﻋﺖ ﻣﺘﺮﺑﺮﺛﺎﻧﻴﻪ ﻧﺎت ﺷﺎﺧﺺ اﻋﺪاد
آرام <١ 0 – 0/2 <١ دود ﻋﻤﻮدي و آرام ﺑﺎﻻ ﻣﻲرود 0
ﻧﺴﻴﻢ ﺳﺒﻚ 1–5 0/3 – 1/5 1–3 ﺟﻬﺖ ﺑﺎد ﺑﺎ ﺣﺮﻛﺖ دود ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲﺷﻮد. 1
ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻼﻳﻢ 6 - 11 1/6 – 3/3 4-6 ﺑﺮگﻫﺎ ﺗﻜﺎن ﻣﻲﺧﻮرد. 2
ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻨﻈﻢ 12 – 19 3/4 – 5/4 7 – 10 ﺑﺮگﻫﺎ ﻣﻲﺟﻨﺒﺪ و ﭘﺮﭼﻢﻫﺎ ﺑﻪ اﻫﺘﺰاز در ﻣﻲآﻳﺪ. 3
ﻧﺴﻴﻢ ﻣﺘﻮﺳﻂ 20 – 28 5/5 – 7/9 11 – 16 ﮔﺮدوﺧﺎك ﺑﻠﻨﺪ ﻣﻲﺷﻮد و ﺷﺎﺧﻪﻫﺎي ﻛﻮﭼﻚ ﻣﻲﺟﻨﺒﺪ. 4
درﺧﺘﺎن ﻛﻮﭼﻚ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و روي آب ﺳﺎﻛﻦ ﻣﻮج
ﻧﺴﻴﻢ ﺗﻨﺪ 29 – 38 8/0 – 10/7 17 – 21 5
ﻛﻮﭼﻚ درﺳﺖ ﻣﻲﺷﻮد.
ﺷﺎﺧﻪﻫﺎي ﺑﺰرگ ﺑﻪ ﺣﺮﻛﺖ در ﻣﻲآﻳﻨﺪ و ﻧﮕﻬﺪاري ﭼﺘﺮ
ﻧﺴﻴﻢ ﺷﺪﻳﺪ 39 – 49 10/8 – 13/8 22 – 27 6
ﻣﺸﻜﻞ اﺳﺖ.
درﺧﺘﺎن ﺑﻪ ﺷﺪت ﺗﻜﺎن ﻣﻲﺧﻮرﻧﺪ و ﺣﺮﻛﺖ ﺑﺮ ﺧﻼف
ﻧﺰدﻳﻚ ﺗﻮﻓﺎن 50 - 61 13/9 – 17/1 28 - 33 7
ﺟﻬﺖ ﺑﺎد ﻣﺸﻜﻞ اﺳﺖ.
ﺗﻮﻓﺎن 62 – 74 17/2 – 20/7 34 – 40 ﺷﺎﺧﻪﻫﺎ ﻣﻲﺷﻜﻨﻨﺪ و ﺣﺮﻛﺖ اﻣﻜﺎنﭘﺬﻳﺮ ﻧﻴﺴﺖ. 8
ﺗﻮﻓﺎن ﺷﺪﻳﺪ 75 – 88 20/8 – 24/4 41 – 47 ﺑﻪ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎنﻫﺎ ﺧﺴﺎرت وارد ﻣﻲﺷﻮد. 9
ﺗﻮﻓﺎن ﻣﺨﺮب 89 – 102 24/5 – 28/4 48 – 55 درﺧﺘﺎن رﻳﺸﻪﻛﻦ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ. 10
ﺗﻮﻓﺎن ﻣﺨﺮب ﺷﺪﻳﺪ 103 – 117 28/5 – 32/6 56 – 63 ﺧﺴﺎرت ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺎد وارد ﻣﻲﺷﻮد. 11
ﺗﻮﻓﻨﺪ ﺑﻴﺶ از 118 ﺑﻴﺶ از 32/7 ﺑﻴﺶ از ۶۴ ﺧﺴﺎرت ﺷﺪﻳﺪ و ﮔﺴﺘﺮده اﺳﺖ. 12
٢٣
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
اﻧﻮاع ﺑﺎدﻫﺎ:
ﺑﺎدﻫﺎ ﺑﻪ دو دﺳﺘﻪ ﻛﻠﻲ ﺑﺎدﻫﺎي ﻏﺎﻟﺐ ﺳﻴﺎرهاي و ﺑﺎدﻫﺎي ﻣﺤﻠﻲ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ.
ﺑﺎد ﻏﺎﻟﺐ
ﺑﺎد ﺑﻴﺶ وزﻳﺎ ﺑﺎد ﻏﺎﻟﺐ ﺑﺎدي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻏﺎﻟﺒﺎً از ﺟﻬﺖ ﻣﻌﻴﻨﻲ ﺑﻮزد ،و وﻓﻮر آن از دﻳﮕﺮ ﺑﺎدﻫﺎي آن ﻣﻨﻄﻘـﻪ ﺑﻴﺸـﺘﺮ
ﺑﺎﺷﺪ .ﺑﺎدﻫﺎي ﺑﻴﺶوز ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺟﻬﺖ ﮔﺮدش ﺟﻮ زﻣﻴﻦ را ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ .ﺑﺎﻋﺚ اﻳﺠﺎد ﻣﻮجﻫﺎي اﻗﻴـﺎﻧﻮسﻫـﺎ ﻧﻴـﺰ
ﻫﻤﻴﻦ ﺑﺎدﻫﺎي ﺑﻴﺶوز ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﺑﺎد ﻏﺎﻟﺐ در ﻛﺸﻮر ﻣﺎ ﺟﻨﻮبﻏﺮﺑﻲ اﺳﺖ .اﻣﺎ ﻫﻤﻴﻦ ﺑـﺎد در ﺳـﻄﺢ زﻣـﻴﻦ ﺗﺤـﺖ
ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻋﻮاﻣﻞ دﻳﮕﺮ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘﺴﺘﻲ و ﺑﻠﻨﺪي ،درﻳﺎ و ...ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ.
ﺟﻬﺖ ﺑﺎد ﻏﺎﻟﺐ در ﻛﺮه زﻣﻴﻦ
٢۴
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﺟﻬﺖ ﺑﺎد ﻏﺎﻟﺐ در ﺳﻄﺢ ﺷﻬﺮ ﺗﻬﺮان و ﻣﺤﻴﻂ ﭘﻴﺮاﻣﻮن آن
ﺑﺎدﻫﺎي ﻣﺤﻠﻲ:
_ 1اﻣﻮاج ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن و ﺗﻼﻃﻢ در ﻫﻮاي ﺻﺎف
اﻟﻒ _ اﻣﻮاج ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن )(Mountain waves or Lee waves
ﻫﻨﮕﺎﻣﻲﻛﻪ ﺑﺎد از ﻓﺮاز ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن ﻣﻲﮔﺬرد ،در ﺟﻬﺖ ﭘﺸﺖ ﺑﻪ ﺑﺎد ﻛﻮه ﺗﻼﻃﻢ ﺷﺪﻳﺪي اﻳﺠﺎد ﻣـﻲﺷـﻮد .ﻧـﻮﻋﻲ از
اﻳﻦ ﺗﻼﻃﻢ ﭼﺮﺧﺶ rotorﻧﺎم دارد .ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﻄﻠﻮب ﺑﺮاي ﺷﻜﻞﮔﻴﺮي اﻣﻮاج ﻧﻴﺮوﻣﻨـﺪ ﻛﻮﻫﺴـﺘﺎن ،ﺑـﻪ وﻳـﮋه در
ﺣﺎﻟﺖ ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻳﻚ ﺳﺎﻣﺎﻧﻪ ﭘﺮﻓﺸﺎر )ﭘﺎدﭼﺮﺧﻨﺪي( ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از:
ﻳﻚ ﻻﻳﻪ ﻫﻤﺪﻣﺎ ﻳﺎ واروﻧﮕﻲ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن دو ﻻﻳﻪ ﻧﺎﭘﺎﻳﺪار ﻛﻢﻓﺸﺎر ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد.
ﺑﺎدي ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺖ 20ﮔﺮه )ﺣﺪود 10ﻣﺘﺮ ﺑﺮ ﺛﺎﻧﻴﻪ( ﻛﻪ رو ﺑﻪ ﺑﺎﻻ ﺣﺮﻛﺖ ﻛﺮده و ﺑﺎ اﻓﺰاﻳﺶ ارﺗﻔﺎع ،ﺳﺮﻋﺖ آن ﻫـﻢ
اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ.
ب _ ﺗﻼﻃﻢ در ﻫﻮاي ﺻﺎف )(CAT=Clear Air Turbulence
ﺗﻼﻃﻢ ﺑﺮ ﻓﺮاز ﻻﻳﻪ ﻣﺮزيﺳﻴﺎرهاي PBLرا ﻛﻪ ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ ﭘﻴﻮﻧﺪ ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﻲ ﺑـﺎ اﺑﺮﻫـﺎ ﻧﺪاﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ را ﺗﻼﻃـﻢ در
ﻫﻮاي ﭘﺎك CATﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .ﻳﻚ CATﻣﻌﻤﻮﻻ ﺑﺎ ﺑـﺮش ﻋﻤـﻮدي ﺑـﺎد ) (wind shearو واروﻧﮕـﻲ دﻣـﺎ ﻫﻤـﺮاه
٢۵
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
) (jet streamﺑـﻪ وﻳـﮋه در اﺳﺖ .در ﺣﺎﻟﻲﻛﻪ ﺑﺮ ﻓﺮاز آن ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻫﻢﮔﺮاﻳﻲ و ﻳﺎ واﮔﺮاﻳﻲ رودﺑﺎدﻫـﺎ
ﺳﻤﺖ ﭘﺸﺖ ﺑﻪ ﺑﺎد ﻛﻮه ،ﻗﺮار دارد .اﻳﻦ اﻣﻮاج در ارﺗﻔـﺎعﻫـﺎي ﮔﻮﻧـﺎﮔﻮن و ﺑـﺎ ﻓﺎﺻـﻠﻪ ﮔـﺮﻓﺘﻦ از ﻣﻨﺸـﺎء ،ﺗﻐﻴﻴـﺮ
ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ .ﻳﻚ CATﻧﻪ ﻓﻘﻂ در ارﺗﻔﺎع ﺑﺎﻻ ،ﺑﻠﻜﻪ در ارﺗﻔﺎﻋﺎت ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻫـﻢ ﺧﻄﺮآﻓـﺮﻳﻦ اﺳـﺖ .ﺗﻼﻃـﻢ در ﻫـﻮاي
ﺻﺎف ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻧﺪاﺷﺘﻦ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﻇﺎﻫﺮي ،ﺧﻄﺮ دوﭼﻨﺪان ﺑﺮاي ﻛﻮﻫﻨﻮردان در ﭘﻲ دارد.
اﻣﻮاج ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن و rotorﻫﺎ
ﺧﻄﺮ اﻣﻮاج ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن ﺑﺮاي ﻫﻮاﭘﻴﻤﺎ و ﺑﺎﻟﮕﺮد
ﺑﺮش ﺑﺎد :wind shear
ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺳﺮﻳﻊ و ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ در ﺳﺮﻋﺖ و ﺟﻬﺖ ﺑﺎد ﻛﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ ﺑﺎ ﺗﻼﻃﻢ ﺷﺪﻳﺪ ﻫﻤﺮاه اﺳﺖ.
٢۶
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
_ 2ﺑﺎد دره و ﺑﺎد ﻛﻮه
اﻟﻒ _ ﺑﺎد دره )درهﺑﺎدﻫﺎ( Valley wind
درهﻫﺎ ،ﭼﺮﺧﻪ ﺑﺎد وﻳﮋه ﺧﻮد را دارﻧﺪ ،ﻛﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ از ﺑﺎد ﻏﺎﻟﺒﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻓﺮاز آن ﻣﻲوزد ﻣﺴﺘﻘﻞ اﺳـﺖ .ﺟﻬـﺖ وزش
آن ﻣﺠﺎور ﺳﻄﻮح دره و ﺻﺮفﻧﻈﺮ از ﭼﺮﺧﻪ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺑﺎدﻫﺎ ،روﺑﻪﺑﺎﻻ اﺳﺖ .اﻣﺎ اﮔﺮ ﺳﺮﻋﺖ ﺑـﺎد ﺑﻴﺸـﺘﺮ از 20ﮔـﺮه
)ﺣﺪود 10ﻣﺘﺮ ﺑﺮ ﺛﺎﻧﻴﻪ( ﺷﻮد ،در ﺟﻬﺖ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎد دره ،ﺟﺮﻳﺎن ﻣﻬﻤﻲ رو ﺑﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ و ﺗﻼﻃﻢﻫﺎي ﺷﺪﻳﺪي اﻳﺠﺎد
ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ .از اﻳﻦ رو ﻫﻮاﭘﻴﻤﺎﻫﺎي ﺳﺒﻚ و ﺑﺎلﮔﺮدﻫﺎ ﺑﺮاي ﻛﺎﻫﺶ رﻳﺴﻚ ﻧﺎﺷﻲ از ﺗﻼﻃـﻢ ﺑﺎﻳـﺪ ﭘـﻴﺶ از آﻏـﺎز
ﭼﺮﺧﺶ ،ﺑﺎ زدن ﻳﻚ ﻧﻴﻢداﻳﺮه از روي دره رد ﺷﻮﻧﺪ.
ب _ ﺑﺎد ﻛﻮه )ﻛﻮه ﺑﺎد( Mountain wind
اﻳﻦ ﺑﺎد ﺑﺮﻋﻜﺲ ﺑﺎد دره ﺑﻮده و از ﺑﺎﻻي ﻛﻮه ﻫﻮاي ﺳﺮد و ﺳﻨﮕﻴﻦ را ﺑﻪ ﺳﻤﺖ دره ﻣﻲﺑﺮد.
ﺑﺎد دره ﺑﺎد ﻛﻮه
٢٧
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
_ 3ﺑﺎد ﻛﻮهدﺷﺖ و ﺑﺎد دﺷﺖﻛﻮه
اﻟﻒ _ ﺑﺎد ﻛﻮهدﺷﺖ )(Katabatic winds
ﻣﻌﻤﻮﻻ در ﻏﺮوب ﺷﻜﻞ ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﺗﺎ ﭘﻴﺶ از ﺑﺮاﻣﺪن ﺧﻮرﺷﻴﺪ اداﻣﻪ ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ .اﻳﻦ ﺑﺎد ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺳﺮ ﺧـﻮردن
ﻫﻮاي ﺳﺮد و ﺳﻨﮕﻴﻦ از ﻓﺮاز ﻛﻮه ﺑﻪ ﺳﻮي دﺷﺖ ،از ﺳﻤﺖ ﺷﻴﺐﻫﺎي رو ﺑﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ اﺳﺖ .در ﺗﺤﺖ ﺑﺮﺧﻲ ﺷﺮاﻳﻂ،
ﺑﺎد ﻛﻮهدﺷﺖ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻧﺴﻴﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪ در دل ﺷﺐ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﮔﺮدد ﻛﻪ ﻧﻮﻳﺪﺑﺨﺶ ﺑﺎﻣﺪادي ﮔﺮم اﺳﺖ.
ب _ ﺑﺎد دﺷﺖﻛﻮه )(Anabatic winds
در ﻃﻲ ﺳﺎﻋﺎت روز ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﺷﻴﺐﻫﺎي داﻣﻨﻪ ﻛﻮهﻫﺎ ﮔﺮمﺗﺮ از ژرﻓﺎي درهﻫـﺎ ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ ،وزﻳـﺪن اﻳـﻦ ﺑـﺎد آﻏـﺎز
ﻣﻲﺷﻮد .ﺗﻔﺎوت ﮔﺮﻣﺎﻳﻲ ﻫﻮاي ﻣﺠﺎور داﻣﻨﻪﻫﺎ ،ﻣﻮﺟﺐ ﺣﺮﻛﺖ ﺻﻌﻮدي آن ﺑﻪ ﺑﺎﻻدﺳﺖ ﺷﻴﺐ ﻣﻲﺷـﻮد .ﺳـﺮﻋﺖ
وزش اﻳﻦ ﺑﺎد ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺣﺘﻲ ﺑﻪ 10ﮔﺮه ) ﺣﺪود ﭘﻨﺞ ﻣﺘﺮ ﺑﺮ ﺛﺎﻧﻴﻪ( ﻫﻢ ﺑﺮﺳﺪ.
ﺣﺪاﻛﺜﺮ ارﺗﻔﺎع ﺑﺎدﻫﺎي ﻛﻮهدﺷﺖ و دﺷﺖﻛﻮه ﺣﺪود دوﻳﺴﺖ ﻣﺘﺮ ﺑﺮ ﻓﺮاز داﻣﻨﻪﻫﺎي ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن اﺳﺖ .اﻳﻦ دو ﺑﺎد،
ﭼﺮﺧﻪاي ﻣﺤﺪود ﻣﻴﺎن ﻫﻮاي ﻣﺠﺎور ﻛﻮه و ﻫﻮاي ﻣﺠﺎور دﺷﺖ ،در ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ اﺳﺖ.
ﺑﺎد دﺷﺖ ﺑﻪ ﻛﻮه ﺑﺎد ﻛﻮه ﺑﻪ دﺷﺖ
_ 4ﻧﺴﻴﻢ درﻳﺎﭼﻪ Lake breeze
٢٨
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
اﻳﻦ ﻧﺴﻴﻢ ﺣﺎﻟﺖ ﺧﻔﻴﻒ ﻧﺴﻴﻢ درﻳﺎ ﺑﻪ ﺳﺎﺣﻞ See breezeدر ﻃـﻮل روز و ﻧﺴـﻴﻢ ﺳـﺎﺣﻞ ﺑـﻪ درﻳـﺎ Land
breezeدر ﻃﻮل ﺷﺐ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺑﺮوز رﻃﻮﺑﺖ در ﻫﻮاي ﻣﺠﺎور درﻳﺎﭼﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد .در ﻃـﻮل روز ﺳـﻄﺢ
ﺧﺸﻜﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﺳﻄﺢ آب ﮔﺮم ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺑﺮوز ﻧﺴﻴﻤﻲ از ﺳـﻮي درﻳﺎﭼـﻪ ﺑـﻪ ﺳـﻮي ﺳـﺎﺣﻞ Lake
breezeﺷﺪه و در ﻃﻲ ﺷﺐ ﻫﻮاي ﻣﺠﺎور ﺧﺸﻜﻲ زودﺗﺮ از ﻫﻮاي ﻣﺠﺎور آب ﺳﺮد ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑـﻪ ﺑـﺮوز
ﻧﺴﻴﻤﻲ از ﺧﺸﻜﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي درﻳﺎﭼﻪ Land breezeﻣﻲﺷﻮد.
در ﺻﻮرت ﺻﻌﻮد از ﺻﺨﺮهاي در ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﻳﻚ درﻳﺎﭼﻪ ،ﺑﺎﻳﺪ ﻫﻤﻮاره ﺟﺮﻳﺎد ﻫﻮاﻳﻲ رو ﺑﻪ ﺑﺎﻻ در ﻃﻲ روز و ﺟﺮﻳﺎن
ﻫﻮاﻳﻲ رو ﺑﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ در ﻃﻮل ﺷﺐ را در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺖ.
ﻧﺴﻴﻢ درﻳﺎﭼﻪ
درﻳﺎﭼﻪﻫﺎي ﻧﺰدﻳﻚ ﻛﻮه اﻳﺠﺎد ﻛﻨﻨﺪه ﻧﺴﻴﻢ درﻳﺎﭼﻪ
٢٩
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
_ 9اﻧﻔﺠﺎر رو ﺑﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ microburst
در اﻧﻔﺠﺎر رو ﺑﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ ،ﻳﻚ ﺗﻮده ﻫﻮا ،ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻳﻚ ﺑﺎدﻛﻨﻚ ،رو ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺗﺮﻛﻴﺪه و ﻳـﻚ ﺗﻨـﺪﺑﺎد ﻋﻤـﻮدي،
ﺷﺪﻳﺪ و ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ .اﻳﻦ ﺗﻨﺪﺑﺎد ﭘﺲ از ﺑﺮﺧﻮرد ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ،ﺟﺮﻳـﺎن ﻫـﻮاﻳﻲ ﺷـﺪﻳﺪي روﺑـﻪﺑـﺎﻻ اﻳﺠـﺎد
ﻣﻲﻛﻨﺪ .اﻳﻦ ﺗﻨﺪﺑﺎد و ﺑﺎزﺗﺎب آن از روي زﻣﻴﻦ ،ﺑﻪ وﻳﮋه ﺑﺮاي ﺻﺨﺮهﻧﻮردان ،ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻄﺮﻧﺎك اﺳﺖ
ﻳﻚ ﺳﻘﻮط ﺳﻨﮕﻴﻦ و ﻏﻠﻴﻆ از ﻫﻮاي ﺳﺮد ﭼﮕﺎل ،و ﻣﻌﻤﻮﻻ از ﻳﻚ اﺑﺮ در ﺣﺎل ﮔﺬر را downburstﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ.
اﮔﺮ اﻳﻦ رﺧﺪاد در ﻣﻘﻴﺎس ﺑﺰرگ اﺗﻔﺎق ﺑﻴﺎﻓﺘﻦ آنرا macro burstو اﮔﺮ در ﻣﻘﻴﺎس ﻛﻮﭼﻚ ﺧﺮدﻫﻮاﺷﻨﺎﺳـﻲ
رخ دﻫﺪ آنرا microburstﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .اﻳﻦ اﺗﻔـﺎق در ﻛﻤﺘـﺮ از 10دﻗﻴﻘـﻪ و ﻣﻌﻤـﻮﻻ ﺑـﻴﻦ 3ﺗـﺎ 5دﻗﻴﻘـﻪ رخ
ﻣﻲدﻫﺪ ،و ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺑﺮش ﻳﺎ ﺷﻜﺎف ﻫﻮاﻳﻲ دﻫﺸﺖﺑﺎري در ﺟﻬﺖﻫﺎي اﻓﻘـﻲ و ﻋﻤـﻮدي ﻣـﻲﺷـﻮد .اﻳـﻦ رﺧـﺪاد
ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ "ﺧﺸﻚ" و ﻳﺎ "ﺗﺮ" ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻗﻄﺮهﻫﺎي ﻛﻮﭼﻚ ﺑﺎران ﺗﺎ رﮔﺒﺎر ﺳﻨﮕﻴﻦ ﺑﺎﺷﺪ .ﺣﻠﻘﻪﻫﺎي ﭼﺮﺧﺶ اﻳـﻦ
اﻧﻔﺠﺎر در ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ دﻳـﺪه ﻣـﻲﺷـﻮد .اﻳـﻦ ﭘﺪﻳـﺪه ،ﺑـﻪ وﻳـﮋه ﺑـﺮاي ﺧﻠﺒﺎﻧـﺎن ،ﭼﺘﺮﺑـﺎزان و
ﺻﺨﺮهﻧﻮردان ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻄﺮﻧﺎك اﺳﺖ .ﻳﻜﻲ از ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي اﻳﻦ رﺧﺪاد ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻄﺮﻧﺎك ،اﺑﺮ ﻏﻠﺘﺎن اﺳﺖ.
ﺧﻄﺮﻧﺎكﺗﺮﻳﻦ ﻣﺤﻞ در ﻣﺤﻮرﻫﺎي اﻓﻘﻲ اﻳﻦ اﻧﻔﺠﺎر ﻗﺮار دارد.ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎد در زﻣﺎن ﻛﻮﭼﻜﻲ ﺑﻪ ﺑـﻴﺶ از
150ﮔﺮه )ﺣﺪود 75ﻣﺘﺮ در ﺛﺎﻧﻴﻪ( ﻣﻲرﺳﺪ .ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﺗﻮان اﻳﻦ اﻧﻔﺠﺎر در ﺣـﺪود 30ﻣﺘـﺮي ﺳـﻄﺢ زﻣـﻴﻦ رخ
ﻣﻲدﻫﺪ .اﻧﻔﺠﺎر روﺑﻪﭘﺎﻳﻴﻦ در زﻳﺮ %5ﺗﺎ %10اﺑﺮﻫﺎي Cbاﺗﻔﺎق ﻣﻲاﻓﺘﺪ .ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﻣﺤﺪوده اﺛﺮ اﻓﻘﻲ اﻳﻦ ﺣـﺪود
4ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ اﺳﺖ .ﺑﺎ دوﺑﺮاﺑﺮ ﺷﺪن ﺳﺮﻋﺖ ﺳﻘﻮط ﻫﻮا microburst ،ﺑﻪ ﻳﻚ macro burstﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮد.
ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ ﻋﻤﺮ ﻳﻚ ﻣﺎﻳﻜﺮوﺑﺮﺳﺖ 20دﻗﻴﻘﻪ اﺳﺖ .در ﻫﻨﮕﺎﻣﻪ ﺗﻮﻓﺎن ﺗﻨﺪري ،اﺣﺘﻤﺎل رﺧﺪاد ﻣﺎﻳﻜﺮوﺑﺮﺳﺖ زﻳـﺎدﺗﺮ
اﺳﺖ.
٣٠
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
٣١
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ب -ﻏﺎرﻫﺎ و ﮔﺎز رادن
رادن ﮔﺎزي ﭘﺮﺗﻮزا از ﺧﺎﻧﻮاده اوراﻧﻴﻮم_رادﻳﻮم اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ از ﻫﺴﺘﻪ اوراﻧﻴﻮم 238ﭘﺲ از ﻃﻲ ﭼﻨﺪ دوره
ﺗﺠﺰﻳﻪ ﺧﺎرج ﻣﻲﺷﻮد .اﻳﻦ ﮔﺎز ﺑﺪون رﻧﮓ ،ﺑﺪون ﺑﻮ ،ﺳﻨﮕﻴﻦ ،ﺑﺎ ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ ﺣﺮﻛﺖ ﻛﻨﺪ ،ﻛﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ در ﻏﺎرﻫﺎ و در
اﻣﺘﺪاد ﺷﻜﺴﺘﮕﻲﻫﺎ ﺧﺎرج ﺷﺪه وﺑﻪ وﻳﮋه در ﺑﺨﺶ ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ ﺗﻮﻧﻞﻫﺎ و ﻏﺎرﻫﺎ ﺟﻤﻊ ﻣﻲﮔﺮدد.
از اﻳﺰوﺗﻮپﻫﺎي ﻣﻬﻢ ﮔﺎز رادن ،رادن 222اﺳﺖ ﻛﻪ از رادﻳﻮم 226ﺑﺎ ﭘﺮﺗﻮ آﻟﻔﺎ در ﺧﺎﻧﻮاده اوراﻧﻴﻮم_رادﻳﻮم
ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﺷﻮد .ﻧﻴﻤﻪ ﻋﻤﺮ رادن ﻳﺎدﺷﺪه ﺑﻴﺶ از ﺳﻪ روز ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ آن ﻫﻢ ﺑﻪ ﻧﻮﺑﺖ ﺧﻮد ﺑﻪ رادﻳﻮم 218ﺗﺒﺪﻳﻞ
ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ .ﻫﺴﺘﻪﻫﺎي رادﻳﻮم اﻳﺠﺎد ﺷﺪه ﺑﺎ ﭘﺮﺗﻮزاﻳﻲ ﻗﻮي و ﺧﺎﺻﻴﺖ ﻳﻮنﺳﺎزي ﻛﻪ دارﻧﺪ ،ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻨﻔﺲ
ﺧﻄﺮاﺗﻲ را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورﻧﺪ .رادن ﺗﻨﻔﺲ ﺷﺪه ﺑﻪ ﻣﺮور زﻣﺎن ﺑﻪ رادﻳﻮم ﺗﺒﺪﻳﻞ ﮔﺸﺘﻪ و در ﺣﻔﺮهﻫﺎي داﺧﻠﻲ
ﺷُﺶﻫﺎي ﻏﺎرﻧﻮرد ﺑﺮﺟﺎي ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ .اﻳﻦ رادﻳﻮم ،ﻳﻜﻲ از دﻟﻴﻞ ﺑﻴﻤﺎري ﺳﺮﻃﺎن ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎﺷﺪ.
ﺧﻮﺷﺒﺨﺘﺎﻧﻪ ،در ﻏﺎرﻫﺎي آﻫﻜﻲ ،ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﭘﺮﺗﻮزا ﻧﺒﻮدن ﻣﻮاد آﻫﻜﻲ ،ﻣﻘﺪار ﮔﺎز رادن ﺑﻪ ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﻴﺮان ﻣﻤﻜﻦ
ﻛﺎﻫﺶ ﻳﺎﻓﺘﻪ و در ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻮارد ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮ از ﻣﻘﺪار ﺧﻄﺮﻧﺎك ﻗﺮار دارد .از اﻳﻦرو اﻳﻤﻨﻲ ﻏﺎرﻧﻮردان ﺗﺎ ﺣﺪ زﻳﺎدي
ﺗﺎﻣﻴﻦ ﻣﻲﺷﻮد .ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد ﻫﺮاز ﮔﺎﻫﻲ ﻛﻨﺘﺮل و ﭘﺎﻳﺶﻫﺎي ﻋﻠﻤﻲ ﻻزم اﺳﺖ .درﺻﻮرت ﺗﻮﻗﻒﻫﺎي ﻃﻮﻻﻧﻲ ،ﺑﺎﻳﺪ
اﻧﺪازهﮔﻴﺮيﻫﺎي ﻻزم اﻧﺠﺎم ﭘﺬﻳﺮد .در ﻏﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺟﻨﺲ ﺳﻨﮓﻫﺎي درﺑﺮﮔﻴﺮﻧﺪه دﻳﻮاره از ﻧﻮع ﺳﻨﮓﻫﺎي آذرﻳﻦ
ﺑﺎﺷﺪ ،اﻧﺠﺎم اﻳﻦ اﻣﺮ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن اﻣﺮ ﺑﺴﻴﺎر ﺿﺮوري اﺳﺖ .اﻧﺪازهﮔﻴﺮي ﮔﺎز رادن ﺗﻮﺳﻂ دﺳﺘﮕﺎهﻫﺎي وﻳﮋه
اﻳﻦ ﻛﺎر اﻣﻜﺎنﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ.
ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ داﻧﺸﻤﻨﺪ ﻓﺮزاﻧﻪ ﺷﺎدروان دﻛﺘﺮ ﻋﺒﺪاﻟﻜﺮﻳﻢ ﻗﺮﻳﺐ ،ﭘﺪر داﻧﺶ ﻏﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ اﻳﺮان ،ﺑﺴﻴﺎري از ﻏﺎرﻫﺎي
اﻳﺮان در ﻛﻮهﻫﺎي آﻫﻜﻲ ﻳﺎ ﻏﻴﺮآﻫﻜﻲ ،ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺮ اﺛﺮ اﻳﺠﺎد ﺷﻜﺎفﻫﺎي ﻛﻤﺎﺑﻴﺶ ﭘﻬﻦ و ﻃﻮﻻﻧﻲ ،ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ
ﮔﺴﻠﻪﻫﺎ و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ راهﻳﺎﻓﺘﻦ آب داراي ﮔﺎزﻛﺮﺑﻨﻜﻲ در آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﺮور زﻣﺎن ﮔﺴﺘﺮدهﺗﺮ ﺷﺪه و در آﻧﻬﺎ
ﭼﻜﻨﺪهﻫﺎ و ﭼﻜﻴﺪهﻫﺎ و دﻳﮕﺮ ﺷﻜﻠﻬﺎي ﺣﺎﺻﻞ ﺗﺰ رﺳﻮب و ﻧﺸﺴﺖ آﻫﻚ اﻳﺠﺎد ﺷﺪهاﻧﺪ.
ﮔﺎز ﺧﻄﺮﻧﺎك دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﻏﺎرﻧﻮردان را ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﮔﺎز ﻛﺮﺑﻨﻴﻚ CO2اﺳﺖ .اﻳﻦ ﮔﺎز ﺑﺪون رﻧﮓ و ﺑﺪون ﺑﻮ
اﺳﺖ .در ﺑﺮﺧﻲ از ﻏﺎرﻫﺎ اﻳﻦ ﮔﺎز ﻣﺘﺮاﻛﻢ ﺷﺪه ،ﺑﺎﻋﺚ ﺧﻔﮕﻲ اﻓﺮاد ﻣﻲﮔﺮدد .ﭼﻮن ﮔﺎزﻛﺮﺑﻨﻴﻚ از ﻫﻮا ﺳﻨﮕﻴﻦﺗﺮ
اﺳﺖ ،ﺑﻴﺸﺘﺮ در ﺑﺨﺶ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻓﻀﺎي ﻏﺎر ﺟﺎيﻣﻲﮔﻴﺮد .در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻛﻪ دﺳﺘﮕﺎهﻫﺎي دﻗﻴﻖ اﻧﺪازهﮔﻴﺮي و اﻋﻼم
ﺧﻄﺮ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ ،ﻏﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن )ﻓﺮاﻧﺴﻮي( ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺧﻮد ﺳﮓ ﻛﻮﭼﻜﻲ را ﻣﻲﺑﺮدﻧﺪ .ﭼﻮن ﺳﺮ ﺳﮓ ﭘﺎﻳﻴﻦ و
٣٢
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
در ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ اﺳﺖ ،اﮔﺮ در ﻏﺎر ﮔﺎز ﻛﺮﺑﻨﻴﻚ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ،ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﻔﮕﻲ و ﺑﻲﻫﻮﺷﻲ در
ﺳﮓ ﻧﻤﺎﻳﺎن ﻣﻲﺷﻮد.
ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻴﻤﺎري ﺧﻄﺮﻧﺎﻛﻲ ﻛﻪ اﻣﻜﺎن دارد در ﺑﺮﺧﻲ از ﻏﺎرﻫﺎ در ﻧﻮاﺣﻲ ﮔﺮﻣﺴﻴﺮ ،ﻏﺎرﻧﻮردان ﺑﻪ آن ﻣﺒﺘﻼ ﺷﻮﻧﺪ،
ﺑﻴﻤﺎري "ﻫﻴﺴﺘﻮﭘﻼﺳﻤﺎ ﻛﺎﭘﺴﻴﻼﺗﻮم" ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺑﻴﻤﺎري ﻓﺮﻋﻮن اﺳﺖ .ﻋﺎﻣﻞ اﻳﻦ ﺑﻴﻤﺎري ﻧﻮﻋﻲ ﻗﺎرچ ذرهﺑﻴﻨﻲ
اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﻏﺒﺎر و ﮔﺮدوﺧﺎك وﺟﻮد دارد و ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺗﻨﻔﺲ وارد ﺷُﺶﻫﺎي اﻧﺴﺎن ﻣﻲﺷﻮد.
پ -ﻗﻠﻪﻫﺎ و ﭘﺮﺗﻮﻫﺎي ﮔﺎﻣﺎ
ﭘﺮﺗﻮﻫﺎي ﮔﺎﻣﺎ از ﻓﻀﺎ ﺑﻪ ﺟﻮ ﺑﻴﺮوﻧﻲ زﻣﻴﻦ وارد ﻣﻲﺷﻮد .ﺣﻔﺎﻇﺖ از زﻣﻴﻦ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﺮ ﻋﻬﺪه ﻣﻴﺪان
ﻣﻐﻨﺎﻃﻴﺴﻲ ﻧﻴﺮوﻣﻨﺪ زﻣﻴﻦ اﺳﺖ .ﻣﻘﺪار آن از ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ ﺳﻄﺢ درﻳﺎ ﺗﺎ ﺣﺪود ﻗﻠﻪ اورﺳﺖ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً 100ﺑﺮاﺑﺮ
ﻣﻲﺷﻮد .ﭘﺮﺗﻮﮔﺎﻣﺎ درﺻﺪ اﺣﺘﻤﺎل اﺑﺘﻼء ﺑﻪ ﺳﺮﻃﺎن ﺑﻪ وﻳﮋه ﺳﺮﻃﺎن ﺧﻮن را اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻲدﻫﺪ .ﺑﺎﻳﺪ در ﻫﻨﮕﺎم
اﻓﺰاﻳﺶ ﭘﺮﺗﻮﻫﺎي ﮔﺎﻣﺎ از ﻃﺮﻳﻖ ﻣﺮاﺟﻊ داراي ﺻﻼﺣﻴﺖ آﮔﺎﻫﻲ ﻻزم داده ﺷﻮد ﺗﺎ ﻛﻮﻫﻨﻮردان از ﺻﻌﻮد ﺑﻪ
ارﺗﻔﺎﻋﺎت ﺑﺎﻻﺗﺮ ﺧﻮدداري ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ.
٣٣
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﭘﻴﻮﺳﺖ:
اﻓﺰاﻳﺶ ﭘﺮﺗﻮﮔﻴﺮي ﮔﺎﻣﺎ از ﻣﺤﻴﻂ ﺑﺎ اﻓﺰاﻳﺶ ارﺗﻔﺎع
٣۴
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﻓﺼﻞ 3:
ﺑﺎد ﭼﻴﺴﺖ؟ –1
ﺑﺎد ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﺗﺤﺖ ﭼﻪ ﻋﻮاﻣﻠﻲ اﺳﺖ؟ –2
در ﭼﻪ زﻣﺎﻧﻲ از ﺷﺒﺎﻧﻪروز ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺣﺪاﻛﺜﺮ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺑﺎد در ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن ﺑﺎﺷﻢ؟ ﭼﺮا؟ –3
ﺑﺎد ﻏﺎﻟﺐ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﺟﻬﺖ آن در ﻛﺸﻮر ﻣﺎ از ﻛﺪام ﺟﻬﺖ اﺳﺖ؟ –4
اﻣﻮاج ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن را ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻨﻴﺪ. –5
ﺗﻼﻃﻢ در ﻫﻮاي ﺻﺎف ﭼﻴﺴﺖ؟ –6
ﺑﺮش ﺑﺎد را ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻨﻴﺪ. –7
ﺑﺎد دره و ﺑﺎد ﻛﻮه را ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻨﻴﺪ. –9
– 10ﺑﺎد ﻛﻮهدﺷﺖ و ﺑﺎد دﺷﺖﻛﻮه را ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻨﻴﺪ.
ﻧﺴﻴﻢ درﻳﺎﭼﻪ را ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻨﻴﺪ. – 11
– 12اﻧﻔﺠﺎر رو ﺑﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﭼﻴﺴﺖ؟
– 13ﭼﺮا ﻏﺎرﻫﺎ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ از دﻳﺪﮔﺎه ﮔﺎز رادون ﺧﻄﺮﻧﺎك ﺑﺎﺷﻨﺪ.
– 14ﺧﻄﺮ ﻏﺎرﻫﺎ از دﻳﺪﮔﺎه ﺗﻨﻔﺴﻲ را ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻴﺪ.
ﺧﻄﺮ ﭘﺮﺗﻮﻫﺎي ﮔﺎﻣﺎ در ﻗﻠﻪ ﻛﻮهﻫﺎ را ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻴﺪ. – 15
٣۵
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻓﺼﻞ 4
اﺑﺮ
ﮔﺮدوﻧﻪ آﻧﺎﻫﻴﺘﺎ ،اﻳﺰدﺑﺎﻧﻮي آبﻫﺎ را در آﺳﻤﺎنﻫﺎ ﭼﻬﺎر اﺳﺐ ،اﺑﺮ و ﺑﺎران و ژاﻟﻪ و
ﺷﺒﻨﻢ ﻣﻲﻛﺸﻴﺪﻧﺪ.
ﭼﻮ ﻣﺎر ﺷﻜﻨﺠﻲ و ﻣﺎز اﻧﺪر آن ﺑﺮ آﻣﺪ ز ﻛﻮه اﺑﺮ ﻣﺎزﻧﺪران
اﻟﻒ -اﺑﺮﻫﺎ
ﻣﻌﻤﻮﻻ ﺣﺮﻛﺖ روﺑﻪﺑﺎﻻي ﻫﻮاي ﻣﺮﻃﻮب ﭘﻴﺶﻧﻴﺎز ﺗﺸﻜﻴﻞ اﺑﺮ اﺳﺖ .ﭘﺪﻳﺪهاي ﻛﻪ در ﻛﻮﻫﺴـﺘﺎن ﺑـﻪ ﻓﺮاواﻧـﻲ رخ
ﻣﻲدﻫﺪ .ﺣﺮﻛﺖ روﺑﻪﭘﺎﻳﻴﻦ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ ﺧﻼف آن ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﻫﻮاي روﺑﻪﺑﺎﻻ ﻣﻨﺒﺴﻂ ﺷﺪه ،ﺑـﻪﻃـﻮر ﺑـﻲدررو ﺳـﺮد
ﺷﺪه و اﮔﺮ رﻃﻮﺑﺖ ﻛﺎﻓﻲ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ ،ﻣﻘـﺪاري از ﺑﺨـﺎر آب ﻣﻮﺟـﻮد در آن ﺳـﺮد ﺷـﺪه و ﺗﺸـﻜﻴﻞ
رﻳﺰﻗﻄﺮهﻫﺎي اﺑﺮ را ﻣﻲدﻫﺪ .ﻫﺮ ﻣﺘﺮ ﻣﻜﻌﺐ اﺑﺮ ﻏﻠﻴﻆ ﺣﺪود 0/5ﮔﺮم آب در ﺧﻮد دارد.
دﻣﺎي ﻣﻌﻤﻮﻟﻲ اﻳﻦ رﻳﺰﻗﻄﺮهﻫﺎ -10ﺗﺎ -15درﺟﻪ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد اﺳﺖ اﻣﺎ در ارﺗﻔﺎع ﺑﺎﻻ و ﻓﺸﺎر ﻛﻢ اﻳﻦ رﻳﺰﻗﻄﺮهﻫـﺎ
ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺗﺎ ﺣﺪود دﻣﺎي -40درﺟﻪ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد ﻫﻨﻮز ﻣـﺎﻳﻊ ﺑﺎﺷـﻨﺪ .اﻳـﻦ ﻗﻄـﺮهﻫـﺎ را ﻗَﻄـﺮَكﻫـﺎي اَﺑﺮﺳـﺮد ﻳـﺎ
supercoold dropletﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .از اﻳﻦ دﻣﺎ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﻫﺮ ﻗﻄﺮه آﺑﻲ در اﺛﺮ ﭘﺪﻳﺪه اﻧﺠﻤﺎد ﺧﻮدﺑﻪﺧـﻮدي self
nucleationﻳﺦ ﺧﻮاﻫﺪ زد.
- 1ﻧﺎمﮔﺬاري اﺑﺮﻫﺎ:
٣۶
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
در ﻧﺎﻣﮕﺬاري اﺑﺮﻫﺎ از واژﮔﺎن ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد .اﺑﺮﻫﺎ در دو دﺳﺘﻪ ﻛﻠﻲ ﻃﺒﻘـﻪﺑﻨـﺪي ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ ،اﺑﺮﻫـﺎﻳﻲ
ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﮔﻞﻛﻠﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺎم اﺑﺮﻫﺎي ﺟﻮﺷﺸﻲ ﻳﺎ ﻛﻮﻣﻮﻟﻮس ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و اﺑﺮﻫﺎي ﻻﻳﻪاي ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻧـﺎم اﺑﺮﻫـﺎي
ﭘﻮﺷﺸﻲ ﻳﺎ اﺳﺘﺮاﺗﻮس ﻧﺎﻣﻴﺪه ﺷﺪهاﻧﺪ .واژه ﻧﻴﻤﺒﻮس ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ رﮔﺒﺎرزا ،واژه ﻓﺮاﻛﺘﻮ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﭘـﺎرهﭘـﺎره ،آﻟﺘـﻮ ﺑـﻪ
ﻣﻌﻨﻲ ﻣﻴﺎﻧﻪ و واژه ﺳﻴﺮوس ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﺷﺒﻴﻪ ﺑﻪ ﻣﻮ ﻫﺴﺘﻨﺪ .اﺑﺮﻫﺎ در 10ﮔﺮوه دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .ﺳـﻴﺮوس،Ci
ﺳـــﻴﺮوﻛﻮﻣﻮﻟﻮس ،Ccﺳﻴﺮواﺳـــﺘﺮاﺗﻮس ،Csآﻟﺘﻮﻛﻮﻣﻮﻟـــﻮس ،Acآﻟﺘﻮاﺳـــﺘﺮاﺗﻮس ،Asﻧﻴﻤﺒﻮاﺳـــﺘﺮاﺗﻮس،Ns
اﺳﺘﺮاﺗﻮﻛﻮﻣﻮﻟﻮس ،Scاﺳﺘﺮاﺗﻮس ،Stﻛﻮﻣﻮﻟﻮس ،Cuﻛﻮﻣﻮﻟﻮﻧﻴﻤﺒﻮس .Cbدر ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻧﻤﻲﺗﻮان ﻫﻤﻴﺸﻪ اﺑﺮﻫﺎ را ﺑﺮ
ﭘﺎﻳﻪ اﻳﻦ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﺗﺸﺨﻴﺺ داد!
- 2ﻃﺒﻘﺎت اﺑﺮ:
اﺑﺮﻫﺎ در ﺳﻪ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﺎﻻ ،ﻣﻴﺎﻧﻲ و ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻗﺮار دارﻧﺪ.
ﺣﺎره ﻋﺮض ﻣﻴﺎﻧﻲ )اﻳﺮان( ﺟﻨﺐ ﻗﻄﺒﻲ ﻃﺒﻘﺎت
6 -18ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ 5 - 13ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ 3 - 8ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﺑﺎﻻ
2 -8ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ 2 - 7ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ 2 - 4ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﻣﻴﺎﻧﻲ
از ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﺗﺎ 2ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮي ﭘﺎﻳﻴﻦ
ﻃﺒﻘﻪ ﺑﺎﻻ درﺑﺮدارﻧﺪه اﺑﺮﻫﺎي ﺳﻴﺮوس ،ﺳﻴﺮوﻛﻮﻣﻮﻟﻮس و ﺳﻴﺮواﺳﺘﺮاﺗﻮس اﺳﺖ و ﺑﻪ آﻧﻬﺎ اﺑﺮﻫﺎي ﺑﺎﻻ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ.
ﻃﺒﻘﻪ ﻣﻴﺎﻧﻲ درﺑﺮدارﻧﺪه اﺑﺮ آﻟﺘﻮﻛﻮﻣﻮﻟﻮس اﺳﺖ.
ﻃﺒﻘﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ درﺑﺮدارﻧﺪه اﺑﺮﻫﺎي اﺳﺘﺮاﺗﻮﻛﻮﻣﻮﻟﻮس و اﺳﺘﺮاﺗﻮس اﺳﺖ و ﺑﻪ آﻧﻬﺎ اﺑﺮﻫﺎي ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ.
اﺑﺮ آﻟﺘﻮاﺳﺘﺮاﺗﻮس ﻣﻌﻤﻮﻻً در ﻃﺒﻘﻪ ﻣﻴﺎﻧﻲ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد ،اﻣﺎ ﮔﺎﻫﻲ ﺑﻪ ارﺗﻔﺎع ﺑﺎﻻﺗﺮ ﮔﺴﺘﺮش ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ.
اﺑﺮ ﻧﻴﻤﺒﻮاﺳﺘﺮاﺗﻮس ﻣﻌﻤﻮﻻً در ﻃﺒﻘﻪ ﻣﻴﺎﻧﻲ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد ،اﻣﺎ ﮔﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﺎت ﭘﺎﻳﻴﻦ و ﺑﺎﻻ ﻛﺸﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد.
٣٧
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻛﻒ اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮﻣﻮﻟﻮس و ﻛﻮﻣﻮﻟﻮﻧﻴﻤﺒﻮس ﻣﻌﻤﻮﻻً در ﻃﺒﻖ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻗﺮار دارد ،وﻟﻲ ﮔﺴﺘﺮش ﻋﻤﻮدي آﻧﻬﺎ ﮔﺎﻫﻲ ﺑـﻪ
اﻧﺪازهاي زﻳﺎد اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﻠﻪ اﺑﺮ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﺎﻻ ﻫﻢ ﻛﺸﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد.
٣٨
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
- 3ﺗﻌﺮﻳﻒ اﺑﺮﻫﺎ:
-1اﺑﺮ ﺳﻴﺮوس . Ciاﻳﻦ اﺑﺮ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ رﺷﺘﻪﻫﺎي ﺳﻔﻴﺪ رﻧﮓ ﻳﺎ ﻧﻮارﻫﺎي ﺑﺎرﻳﻚ ﻫﻤﺎﻧﻨـﺪ ﻳـﻚدﺳـﺘﻪ ﻣـﻮ ﻳـﺎ
اﺑﺮﻳﺸﻢ درﺧﺸﺎن در آﺳﻤﺎن دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد.
-2اﺑﺮ ﺳﻴﺮوﻛﻮﻣﻮﻟﻮس .Ccاﻳﻦ اﺑﺮ ﺗﻜﻪﺗﻜﻪ ،ﻣﺠﺰا ،ﺑﺎرﻳﻚ ،و ﺳﻔﻴﺪ اﺳﺖ و ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ورﻗﻪورﻗﻪ ﻳﺎ ﻻﻳـﻪﻫـﺎي
ﺑﺪون ﺳﺎﻳﻪ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد.
-3اﺑﺮ ﺳﻴﺮواﺳﺘﺮاﺗﻮس .Csاﻳﻦ ﺷﻔﺎش ،ﻣﺎﻳﻞ ﺑﻪ ﺳﻔﻴﺪ ،ﺑﻪ ﺻﻮرت رﺷﺘﻪ ﻳﺎ ﺗـﻮري ،ﺑـﻪ رﻧـﮓ ﺷـﻴﺮي ،ﺑـﺎ
ﻇﺎﻫﺮي ﻛﺎﻣﻼً ﺻﺎف اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺨﺶ زﻳﺎدي از آﺳﻤﺎن را ﻣﻲﭘﻮﺷﺎﻧﺪ.
-4اﺑﺮ آﻟﺘﻮﻛﻮﻣﻮﻟﻮس .Acاﻳﻦ اﺑﺮ ﺑﻪ رﻧﮓ ﺳﻔﻴﺪ ﻳﺎ ﺧﺎﻛﺴﺘﺮي اﺳﺖ .ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ورﻗﻪورﻗﻪ ﻳﺎ ﻻﻳﻪاي ،ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ
ﺳﺎﻳﻪ و ﻣﻨﻈﻢ اﺳﺖ.
-5اﺑﺮ آﻟﺘﻮاﺳﺘﺮاﺗﻮس .Asاﻳﻦ اﺑﺮ ﻣﺎﻳﻞ ﺑﻪ ﺧﺎﻛﺴﺘﺮي و ﻳﺎ آﺑـﻲ و ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﺷﻴﺸـﻪ ﻣـﺎت اﺳـﺖ .ورﻗـﻪورﻗـﻪ،
رﺷﺘﻪرﺷﺘﻪ ﻳﺎ ﻳﻜﻨﻮاﺧﺖ اﺳﺖ.
-6اﺑﺮ ﻧﻴﻤﺒﻮاﺳﺘﺮاﺗﻮس .Nsاﻳﻦ اﺑﺮ ﺑﻪ رﻧﮓ ﺧﺎﻛﺴﺘﺮي ﺗﻴﺮه و ﻛﻢوﺑـﻴﺶ ﺑـﺎ رﻳـﺰش ﺑـﺮف و ﺑـﺎران ﻫﻤـﺮاه
اﺳﺖ .ﺻﺨﺎﻣﺖ اﻳﻦ اﺑﺮ ﮔﺎﻫﻲ ﺧﻮرﺷﻴﺪ را ﻫﻢ ﻣﺤﻮ ﻣﻲﻛﻨﺪ.
٣٩
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
-7اﺑﺮ اﺳﺘﺮاﺗﻮﻛﻮﻣﻮﻟﻮس .Scاﻳﻦ اﺑﺮ ﺑﻪ رﻧﮓ ﺧﺎﻛﺴﺘﺮي و ﻳﺎ ﺧﺎﻛﺴﺘﺮي ﻣﺎﻳﻞ ﺑﻪ ﺳﻔﻴﺪ و ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻻﻳـﻪاي
اﺳﺖ .ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺑﻌﻀﻲ از ﺑﺨﺶﻫﺎي آن ﺗﻴﺮه اﺳﺖ.
-8اﺑﺮ اﺳﺘﺮاﺗﻮس .Stاﻳﻦ اﺑﺮ ﺧﺎﻛﺴﺘﺮي رﻧﮓ و ﻻﻳﻪاي ﺷﻜﻞ ،و ﻛﻒ آن ﺻﺎف و ﻳﻜﻨﻮاﺧﺖ اﺳﺖ .ﺑﺎرش آن
ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺎرانرﻳﺰه ،ﻣﻨﺸﻮرﻫﺎي ﻳﺨﻲ و ﺑﺮفداﻧﻪ اﺳﺖ.
-9اﺑﺮ ﻛﻮﻣﻮﻟﻮس .Cuاﻳﻦ اﺑﺮ ﺑﻪ روﺷﻨﻲ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﮔﻞﻛﻠﻢ ﺑﻮده و ﺑﺪﻧﻪاي ﺳﻔﻴﺪ و روﺷﻦ دارد در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ
ﻛﻒ آن ﺗﻴﺮه و اﻓﻘﻲ اﺳﺖ.
اﺑﺮ ﻛﻮﻣﻮﻟﻮﻧﻴﻤﺒﻮس .Cbاﻳﻦ اﺑﺮ ﺗﻴﺮه و ﻣﺘﺮاﻛﻢ ﺑﺎ ﺻﺨﺎﻣﺖ ﻋﻤﻮدي ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺎد ﺑﻮده و ﺑﻪ ﺷﻜﻞ -10
ﻛﻮه ﻳﺎ ﺑﺮجﻫﺎي ﻋﻈﻴﻢ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد .ﻗﻠﻪ آن ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﭘﻬﻦ ﺷﺪه و اﺑﺮ ﺷﻜﻠﻲ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺳﻨﺪان ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ.
۴٠
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
اﺑﺮﻫﺎي ﺧﺎﻧﻮاده ﻛﻮﻣﻮﻟﻮس ﺑﻪ وﻳﮋه Cbﺑﺴﻴﺎر ﺧﻄﺮآﻓﺮﻳﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﺑﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪه آﻧﻬﺎ ﺑﺎﻳﺪ از ﺻﻌﻮد ﺻﺮفﻧﻈﺮ ﻧﻤﻮده
ﺑﻪ ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮﻳﻦ ﭘﻨﺎﻫﮕﺎه ﻣﺮاﺟﻌﺖ ﻛﺮد .ﺧﻠﺒﺎﻧﺎن در ﺑﺎره اﺑﺮﻫﺎي Cbﻣﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ :ﺑـﺮاي زﻧـﺪهﻣﺎﻧـﺪن از Seabees
ﭘﺮﻫﻴﺰ ﻛﻨﻴﺪ.
اﺑﺮﻫﺎي ﺧﺎﻧﻮاده ﻛﻮﻣﻮﻟﻮس ،اﮔﺮ در ﺑﻌﺪازﻇﻬﺮ آﺷﻜﺎر ﺷﻮﻧﺪ ،ﺑﺎ ﺑﺎرش ﺷﺪﻳﺪ ،ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ وزش ﺑـﺎد و ﺗﻮﻓـﺎن ﺗﻨـﺪري
ﻫﻤﺮاه ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد.
اﻳﻦ اﻣﻜﺎن وﺟﻮد دارد ﻛﻪ اﺑﺮﻫﺎي ﺧﺎﻧﻮاده ﺳﻴﺮوس از ﻗﻠﻪ اﺑﺮﻫﺎي ﺗﻮﻓﺎنزا ﻛﻨـﺪه ﺷـﺪه و ﭼﻨـﺪ ﺳـﺎﻋﺖ ﭘـﻴﺶ از
رخداد ﺗﻮﻓﺎن ﺑﻪ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﺮﺳﻨﺪ .ﺑﺎ دﻳﺪن اﻳﻦ اﺑﺮﻫﺎ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ از ﺻﻌﻮد ﺧﻮدداري ﻧﻤﻮده در ﻧﺰدﻳﻚﺗﺮﻳﻦ ﭘﻨﺎﻫﮕـﺎه
اﺳﺘﻘﺮار ﻳﺎﻓﺖ.
ﺗﻼﻃﻢ در اﺑﺮﻫﺎ ﺑﻪ ﻗﺮار زﻳﺮ اﺳﺖ.
۴١
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﺟﺪول 1 - 4
ﺗﻼﻃﻢ ﻧﻮع اﺑﺮ
ﺑﻲاﻫﻤﻴﺖ St
ﻫﻴﭻ ﻳﺎ ﺑﻲاﻫﻤﻴﺖ ،ﻣﮕﺮ در زﻣﺎن ﺗﺸﻜﻴﻞ اﺑﺮ Cb Ci, Cs, Cc, Ac, As
ﻣﻼﻳﻢ Sc
ﻣﻼﻳﻢ اﻣﺎ در ﭘﺎﻳﻪ اﺑﺮ ﺷﺪﻳﺪ Ns
ﻣﻌﻤﻮﻻ ﺷﺪﻳﺪ ،اﻣﺎ در ﺣﺎﻟﺖ اﻧﻔﺠﺎر روﺑﻪﭘﺎﻳﻴﻦ Cu, TCu, Cb
ﻣﺼﻴﺒﺖﺑﺎر و ﻓﺎﺟﻌﻪﺳﺎز
اﺑﺮﻫﺎي راﻳﺞ ﺑﻪ وﻳﮋه ﺑﺮ ﻓﺮاز ﻗﻠﻪﻫﺎي ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
۴٢
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
Cbﺑﻪ ﻫﻤﺮاه Cap Cloud Cbﺑﻪ ﻫﻤﺮاه Cap Cloud
اﺑﺮ milthorpeincus اﺑﺮ ﭘﻴﺶ ﻛﻮﻣﻮﻟﻮس pyrocumulus
اﺑﺮ ﺳﻨﺪاﻧﻲ Anvil Cloudﺧﻄﺮﻧﺎكﺗﺮﻳﻦ ﻧﻮع اﺑﺮ
۴٣
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
- 4ﻣﻪ )](Fog [FG
ﺣﺮﻳﺮ ﻣﻪ ﺑﺮ رﺧﺴﺎر ﻛﻮه! ﻣﻪ در اﺛﺮ ﺳﺮد ﺷﺪن ﻫﻮاي ﻣﺮﻃﻮب رخ ﻣﻲدﻫﺪ .ﻳﻚ ﺗﻴﺮﮔﻲ ﺟﻮي در ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﻛـﻪ
ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ آوﻳﺰش ﻗﻄﺮكﻫﺎي آب ،ﻫﻤﺮاه و ﻳﺎ ﺑﺪون ﻫﻤﺮاﻫﻲ ذرات دود ،ﻛﻪ دﻳﺪ را ﺑﻪ زﻳـﺮ 1000ﻣﺘـﺮ ﻣﺤـﺪود
ﻣﻲﻛﻨﺪ ،ﻣﻪ ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﮔﺮ دﻳﺪ ﺑﻴﺶ از 1000ﻣﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ ،آنرا ) mistدﻣﻪ ،ﺗﺎريﺷﻢ( ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .دودﻣﻪ
smoke fogﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .ﻣـﻪ ﺑـﻪ روشﻫـﺎي را ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ در ﺷﻬﺮﻫﺎي ﺑﺎ آﻟﻮدﮔﻲ ﻫﻮاﻳﻲ ﺑﺎﻻ رخ ﻣﻲدﻫﺪ را
زﻳﺮ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد.
اﻟﻒ _ ﻣﻪ ﺗﺎﺑﺸﻲRadiation fog :
ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻫﻮاي ﻣﺮﻃﻮب در ﺷﺒﻲ ﺑﺪون اﺑﺮ ،ﭘﺲ از ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ ،ﺗﺤﺖ ﻳﻚ ﺳﻴﺴـﺘﻢ ﭘﺮﻓﺸـﺎر ﻗـﺮار ﮔﻴـﺮد
آﻧﮕﺎه ﻣﻪ ﺗﺎﺑﺸﻲ رخ ﻣﻲدﻫﺪ .دﻣﺎي ﻫﻮاي ﻣﺮﻃﻮب در ﻣﺠﺎورت زﻣﻴﻦ ﺳﺮد و در ﺷﺮاﻳﻂ ﭼﮕﺎﻟﺶ ﺑـﻪ ﺳـﺮﻋﺖ ﺑـﻪ
دﻣﺎي ﻧﻘﻄﻪ ﺷﺒﻨﻢ ﻣﻲرﺳﺪ .ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺳﺮﻋﺘﻲ ﻫﻢ ﻛﻪ ﺑﺎد ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﺪون ﺑﺎد ،calmو ﻳﺎ 2ﺗـﺎ
6ﮔﺮه 1 ،ﺗﺎ 3ﻣﺘﺮ ﺑﺮ ﺛﺎﻧﻴﻪ اﺳﺖ .اﮔﺮ در اﻳـﻦ ﺷـﺮاﻳﻂ دود ﻫـﻢ وﺟـﻮد داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ ،دودﻣـﻪ smogﻧﺎﻣﻴـﺪه
ﻣﻲﺷﻮد .ﺣﺪاﻛﺜﺮ ارﺗﻔﺎع اﻳﻦ ﻧﻮع ﻣﻪ 300ﻣﺘﺮ اﺳﺖ .ﻣﻪ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ از اﻳﻦ ﻧﻮع اﺳﺖ.
ب _ ﻣﻪ ﻓﺮارﻓﺘﻲAdvection fog :
ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻫﻮاي ﮔﺮم و ﻣﺮﻃﻮب ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺎد ﺑﻪ روي ﻳﻚ ﺳﻄﺢ ﺳﺮد آورده ﻣﻲﺷﻮد و دﻣﺎي آنرا ﺗﺎ ﻧﻘﻄﻪ ﺷﺒﻨﻢ
ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻣﻲآورد .ﻣﻪ ﻛﻨﺎر درﻳﺎ و ﻣﻪ ﺑﺎدﻫﺎي دره ﺑﻴﺸﺘﺮ از اﻳﻦ ﻧﻮع اﺳﺖ .ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎد 5ﺗﺎ 15ﮔﺮه اﺳﺖ.
پ _ ﻣﻪ ﺗﺒﺨﻴﺮيevaporation fog :
در اﺛﺮ ﭼﮕﺎﻟﺶ ﺳﺮﻳﻊ ﺑﺨﺎر آب از ﺳﻄﺢ ﺑﻪ ﻫﻮاي اﺷﺒﺎع ﺷﺪه رخ ﻣﻲدﻫﺪ .ﻣﻪ روي ﺟﺎده ﭘﺲ از ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ و ﻳﺎ ﻣﻪ
ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﮔﺮﻣﺴﻴﺮ از اﻳﻦ ﻧﻮع ﻫﺴﺘﻨﺪ.
ت _ ﻣﻪ ﻳﺦزدﮔﻲfreezing fog :
در اﺛﺮ ﻳﺦزدﮔﻲ ﻗﻄﺮكﻫﺎي آب رخ ﻣﻲدﻫﺪ .دﻣﺎي ﻫﻮا ﺑﻴﻦ -24ﺗـﺎ -45درﺟـﻪ ﺳـﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد و ارﺗﻔـﺎع ﺑـﺎﻻﺗﺮ از
ﺣﺪود 8000ﻣﺘﺮي از ﺳﻄﺢ درﻳﺎ .اﻳﻦ ﻧﻮع ﻣﻪ ﺑﻪ وﻳﮋه در اﺛﺮ ﺣﺮﻛﺖ ﻫﻮاﭘﻴﻤﺎ و ﺑﺮﺧﻮرد آن ﺑﺎ ذرات آب اَﺑﺮﺳـﺮد
رخ ﻣﻲدﻫﺪ.
۴۴
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ث _ ﻣﻪ ﺟﺒﻬﻪايfront fog :
ﻣﻪاياﺳﺖ در ﻣﻘﻴﺎس ﮔﺴﺘﺮده ،ﻛﻪ در اﺛﺮ ﺣﺮﻛﺖ و ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﺟﺒﻬﻪﻫﺎي ﺳﺮد ،ﮔﺮم و اُﻛﻠﻮده رخ ﻣﻲدﻫﺪ.
- 5اﺑﺮﻫﺎي ﺧﺎص
اﺑﺮ ﻛﻮهﻛُﻼه و اﺑﺮ ﻏﻠﺘﺎن
اﻟﻒ _ ﻛﻮهﻛُﻼه،(Cap Cloud) ،
ﺗﻮ ﮔﻮﻳﻲ زِﺑﺮﻛﻮه ﭘﻮﺷﻴﺪه ﺧُﻮد ﻓﺮاز دﻣﺎوﻧﺪش از اﺑﺮ ﺑﻮد
و را ﺧﻮاﻧﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﻛﻨﻮن ﻛُﻪ ﻛُﻼه ﭼﻮ ﭘﻮﺷﻴﺪه ﺳﺮ ر ا ﺑﻪ اﺑﺮي ﭘﻨﺎه
اﺑﺮي ﻛﻪ ﮔﺎه و ﺑﻴﮕﺎه ﺑﺮ ﻓﺮاز ﻗﻠﻪ ﻛﻮهﻫﺎي ﺑﻠﻨﺪ ،ﻣﺎﻧﻨﺪ دﻣﺎوﻧﺪ ،ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﻲﺧﻮرد و ﻫﻤﭽﻮن ﻛﻼﻫﻲ ﻗﻠﻪ را در ﺑـﺮ
ﻣﻲﮔﻴﺮد .اﻳﻦ اﺑﺮ ﻛﻪ ﺑﻪ واژه ﻻﺗﻴﻨﻲ Pileusﻧﺎمﮔﺬاري ﺷﺪه اﺳﺖ ،اﺑﺮي اﺳﺖ ﻛﻮﭼﻚ و اﻓﻘﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧـﺪ ﺑـﻪ
ﺷ ـﻜﻞ اﺑﺮﻫ ـﺎي ﻛﻮﻣ ـﻪاي )= ﮔ ـﻞ ﻛﻠﻤ ـﻲ( ﻛﻮﻣﻮﻟ ـﻮس Cumulusﻳ ـﺎ ﻛﻮﻣﻮﻟﻮﻧﻴﻤﺒ ـﻮس )ﻛﻮﻣﻮﻟ ـﻮس ﺑ ـﺎرانزا(
Cumulonimbusﻧﻤﺎﻳﺎن ﺷﻮد .اﺑﺮ ﻣﻮﻟﺪ آن ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻳﻚ روﻛﺶ ﭘﺪﻳﺪار ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ .اﻳﻦ اﺑـﺮ ﭘﺎﻳـﺪار
ﻧﺒﻮده و ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺷﻜﻞ ﻣﻲدﻫﺪ .ﺷﻜﻞﮔﻴﺮي آﻧﻬﺎ ﺑﻪوﻳﮋه در ﻋﺮضﻫﺎي ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮ در اﺛﺮ ﺣﺮﻛﺖ
ﺳﺮﻳﻊ و روﺑﻪﺑﺎﻻي ﻫﻮاي ﻣﺮﻃﻮب رخ ﻣﻲدﻫﺪ .اﻳﻦ ﺣﺮﻛﺖ ﺳﺮﻳﻊ روﺑﻪﺑﺎﻻ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ دﻣﺎي ﻫـﻮا از دﻣـﺎي
ﻧﻘﻄﻪ ﺷﺒﻨﻢ dew pointﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮ ﺑﻴﺎﻳﺪ .اﻳﻦ اﺑﺮ ﻣﻌﻤـﻮﻻ ﻧﺸـﺎندﻫﻨـﺪه ﻫـﻮاي ﺑـﺎ ﺗﻐﻴﻴـﺮات ﺷـﺪﻳﺪ و ﻧﺎﭘﺎﻳـﺪار
ﭼﺸﻤﮕﻴﺮ در آبوﻫﻮا ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﻳﻚ ﭼﻨﻴﻦ اﺑﺮي ﻛﻪ در ﺑـﺎﻻ ﺑـﻪ ﺷـﻜﻞ ﮔـﻞ ﻛﻠـﻢ اﺳـﺖ ،اﻏﻠـﺐ ﺑـﻪ ﺷـﻜﻞ ﻳـﻚ
ﻛﻮﻣﻮﻟﻮﻧﻴﻤﺒﻮس در آﻣﺪه و ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪه ﺣﺮﻛﺖ ﺳﺮﻳﻊ روﺑﻪﺑﺎﻻي ﺟﺮﻳﺎنﻫﺎي ﻫﻮاﻳﻲ در ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن اﺳﺖ.
۴۵
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻛﻮه ﻛُﻼه دﻣﺎوﻧﺪ ﻛﻮهﻛُﻼه دوﮔﺎﻧﻪ
ب _ اﺑﺮ ﻏﻠﺘﺎن) ،رﺧﺶاﺑﺮ( Roll Cloud
دﮔﺮﮔﻮﻧﻪ اﻓﺮاﺧﺖ آﻫﻨﮓ ،ﺳﺎز ﭼﻮ رﺧﺶاَﺑﺮ آﻣﺪ ﻓﺮود از ﻓﺮاز
ﻫﺮ آن ﺑﻮدﻧﻲ را ﻛﻪ در راه دﻳﺪ ﺑﭙﻴﭽﻴﺪو از ﺑﻴﺦ زو ﺑﺮﻛﻨﻴﺪ
اﺑﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻳﻚ اﺳﺘﻮاﻧﻪ از ﻓﺮاز ﻛﻮه ﺑﻪ ﺳﻮي دره ﺳﺮ ﻣﻲﺧﻮرد و ﺗﻼﻃﻢﻫﺎي ﺧﻄﺮﻧﺎﻛﻲ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ.
ﻳﻚ اﺑﺮ ﻏﻠﺘﺎن ،ﻳﻚ اﺑﺮ ﻟﻮﻟﻪاي ﺷﻜﻞ ،از ﺧﺎﻧﻮاده اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻤﺎﻧﻲ ﺷﻜﻞ Arcus Cloudاﺳﺖ ﻛﻪ ﻏﺎﻟﺒﺎ در ﺟﺒﻬـﻪ
ﻫﻮاي ﺳﺮد ﺑﺎ ﺗﻮﻓﺎن ﺗﻨﺪري و آذرﺧﺶ ﻫﻤﺮاه ﻣﻲﺷﻮد .اﺑﺮ ﻏﻠﺘﺎن ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻧﻤﺎﻳﺎﻧﮕﺮ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﺟﺮﻳﺎنﻫﺎي
ﻫﻮاﻳﻲ ﺷﺪﻳﺪ روﺑﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ Microburstﺑﺎﺷﺪ .اﺑﺮﻫﺎي ﻏﻠﺘﺎن وﻳﮋه ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﺣﺘﻲ در ﻛﻮﻫﺴـﺘﺎن ﻫـﻢ
اﻳﻦ اﺑﺮ ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻄﺮﻧﺎك ﻛﻢ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد .آﻧﻬﺎ از ﭘﺎﻳﻪ اﺑﺮﻫﺎي ﺗﻨﺪرزا و ﻳﺎ اﺑﺮﻫﺎي دﻳﮕـﺮ ﻛـﺎﻣﻼ ﺟـﺪا ﻫﺴـﺘﻨﺪ .از
اﻳﻦرو اﺳﺖ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﺘﻔﺎوت از دﻳﮕﺮ اﺑﺮﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ .اﺑﺮﻫﺎي ﻏﻠﺘﺎن ﻣﻌﻤﻮﻻ ﺑﺮ روي ﻣﺤﻮر اﻓﻘﻲ ﺧﻮد ﻣـﻲﭼﺮﺧﻨـﺪ،
۴۶
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
اﻣﺎ اﮔﺮ ﺑﺮ روي ﻣﺤﻮر دﻳﮕﺮي ﺑﭽﺮﺧﻨﺪ ،ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑـﺎ اﺑﺮﻫـﺎي ﻗﻴﻔـﻲ ﺷـﻜﻞ funnel cloudsﻛـﻪ زاﻳﻨـﺪه ﮔﺮدﺑـﺎد
Tornadoاﺳﺖ اﺷﺘﺒﺎه ﺷﻮد.
۴٧
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﻓﺼﻞ ::4
ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮان اﺑﺮﻫﺎي ﻧﻮع ﻛﻮﻣﻮﻟﻮس و اﺳﺘﺮاﺗﻮس را از ﻫﻢ ﺗﺸﺨﻴﺺ داد؟ -1
ﺳﻪ اﺻﻄﻼح ﮔﻮﻧﻪ اﺑﺮ ،ارﺗﻔﺎع ﻛﻒ اﺑﺮ و ﭘﻬﻨﺎي ﻋﻤﻮدي اﺑﺮ را ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻨﻴﺪ. -2
ﻣﻨﻈﻮر از ﻃﺒﻘﻪ اﺑﺮ ﭼﻴﺴـﺖ؟ ﺗﻔـﺎوت اﺑﺮﻫـﺎي آﻟﺘﻮﻛﻮﻣﻮﻟـﻮس ،اﺳـﺘﺮاﺗﻮﻛﻮﻣﻮﻟﻮس و ﺳـﻴﺮوﻛﻮﻣﻮﻟﻮس در -3
ﭼﻴﺴﺖ؟
آﻳﺎ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﺑﺮي در ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻳﻚ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﺎﺷﺪ؟ ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻫﻴﺪ. -4
ﺧﻄﺮﻧﺎكﺗﺮﻳﻦ ﻧﻮع اﺑﺮ را ﺷﺮح دﻫﻴﺪ. -5
ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﺗﻮﻓﺎن ﺗﻨﺪري ﭼﻴﺴﺖ؟ )ﻣﻬﻢ( -6
اﻧﻮاع ﻣﻪ را ﻧﺎم ﺑﺒﺮﻳﺪ .ﻫﺮ ﻛﺪام در ﭼﻪ ﺷﺮاﻳﻄﻲ رخ ﻣﻲدﻫﻨﺪ. -7
۴٨
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻓﺼﻞ 5
ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي آﺑﺪار
ﺷﻴﺸﻪﻫﺎ ﺧﻴﺲ و ﻋﺮق ﻛﺮده
ﻣﺎﻧﻊ از دﻳﺪار آن ﺳﻮ ﺷﺎن
ﭘﺮﻧﻴﺎﻧﻲ آﺑﮕﻴﻦ ﭘﺮده
ﺑﺎرش:
ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﺟﻮي ﺑﻪ ﭼﻬﺎر ﮔﺮوه ﭘﺪﻳﺪه آبدار ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺎران و ﺑﺮف ،ﭘﺪﻳﺪه ﺧﺎكدار ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮔﺮدوﺧﺎكودود ،ﭘﺪﻳـﺪه
ﻧﻮراﻧﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ رﻧﮕﻴﻦﻛﻤﺎن و ﻫﺎﻟﻪ و ﭘﺪﻳﺪه اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ آذرﺧﺶ و ﺗﻨﺪر ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .ﭘﺪﻳـﺪهﻫـﺎي آبدار
ﺧﻮد ﺑﻪ ﭘﻨﺞ دﺳﺘﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ.
- 1ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي آبداري ﻛﻪ از اﺑﺮ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ﻣﻲرﺳﺪ ،ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺎران ،ﺑﺎرانرﻳﺰه ،ﺑﺮف ،ﮔﻠﻮﻟﻪﺑﺮﻓﻲ
و ﻣﻨﺸﻮرﻳﺨﻲ.
- 2ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي آبداري ﻛﻪ از اﺑﺮ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ ،اﻣﺎ ﭘﻴﺶ از رﺳﻴﺪن ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ﺑﺨﺎر ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ،ﻣﺎﻧﻨﺪ وﻳﺮﮔﺎ.
- 3ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي آبدار ﻣﻌﻠﻖ در ﻫﻮا ،ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻪ و دﻣﻪ.
- 4ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي آبداري ﻛﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺎد از ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﻛﻨﺪه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ،ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﻮﻻك ،ﻛﻮﻻك ﺑﺮف.
- 5ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي آبداري ﻛﻪ از ذرات ﺟﺎﻣﺪ و ﻣﺎﻳﻊ روي اﺷﻴﺎء رﺳﻮب ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ،ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﺒﻨﻢ ،ژاﻟﻪ ،ﺷﺒﻨﻢ ﻳﺦزده،
ﻳﺦ ﻛﺪر)راﻳﻢ( ،ﻳﺦ ﺷﻔﺎف)ﮔﻠﻴﺰ(.
۴٩
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
- 1ﺗﻮﺻﻴﻒ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي آبدار:
– 1ﺑﺎران )(Rain
ﺑﺎران ،رﻳﺰش ﺟﻮي ذرات آب ﻣﺎﻳﻊ ﺑﺎ ﻗﻄﺮي ﺑﻴﺶ از 0/5ﻣﻴﻠﻴﻤﺘﺮ اﺳﺖ .در ارﺗﻔﺎﻋﺎت ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ،در اﺛﺮ ﺳـﺮﻣﺎ
و ﻛﺎﻫﺶ ﻓﺸﺎر ،ﻗﻄﺮهﻫﺎي ﺑﺎران در ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺮﺧﺮود ﺑﺎ زﻣﻴﻦ ﻳـﺦ ﺑﺰﻧﻨـﺪ ﻛـﻪ ﺑـﻪ آن ﺑـﺎران ﻳﺨـﺰن (Freezing
) Rainﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ.
– 2ﺑﺎرانرﻳﺰه )(Drizzle
ﻗﻄﺮهﻫﺎي ﺑﺎرانرﻳﺰه ﻗﻄﺮي ﻛﻤﺘﺮ از 0/5ﻣﻴﻠﻲﻣﺘﺮ دارﻧﺪ و اﻏﻠﺐ در ﻫﻮا ﺷـﻨﺎورﻧﺪ .اﻳـﻦ ﭘﺪﻳـﺪه از اﺑـﺮ ﻣﺘـﺮاﻛﻢ و
ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ اﺳﺘﺮاﺗﻮس ،ﺑﻪ وﻳﮋه ،در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻲ رخ ﻣﻲدﻫﺪ.
– 3ﺑﺮف )(Snow
ﺑﺮف ،رﻳﺰش ﺑﻠﻮرﻫﺎي ﺳﺘﺎرهاي ﺷﻜﻞ در دﻣﺎي ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮ از -5درﺟـﻪ ﺳـﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد اﺳـﺖ .در دﻣـﺎي ﺑـﺎﻻﺗﺮ از -5
درﺟﻪ ﺳﻠﺴﻴﻮس ،ﺑﻠﻮرﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﺑﺮف ﺗﻜﻪاي ) (Snow Flakesرﻳﺰش ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ.
– 4ﮔﻠﻮﻟﻪﻫﺎي ﺑﺮﻓﻲ )(Snow Pellets
ﮔﻠﻮﻟﻪ ﺑﺮﻓﻲ ،رﻳﺰش ﺳﻔﻴﺪ و داﻧﻪاي از ﻳﺦ ،ﻛﺮوي و ﻳﺎ ﻣﺨﺮوﻃﻲ ﺷﻜﻞ ،ﺑﺎ ﻗﻄـﺮي ﺣـﺪود 2/5ﻣﻴﻠـﻲﻣﺘـﺮ اﺳـﺖ.
داﻧﻪﻫﺎ ﺷﻜﻨﻨﺪهاﻧﺪ و ﺑﻪ آﺳﺎﻧﻲ ﻟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .رﻳﺰش آن ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪه اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ دﻣـﺎي ﺳـﻄﺢ زﻣـﻴﻦ ﺑـﻪ
ﺻﻔﺮ درﺟﻪ ﺳﻠﺴﻴﻮس رﺳﻴﺪه اﺳﺖ.
– 5ﺑﺮف داﻧﻪاي )(Snow Grains
ﺑﺮف داﻧﻪاي ،رﻳﺰش داﻧﻪﻫﺎي ﻳﺨﻲ ﺳﻔﻴﺪ ﻳﺎ ﺗﻴﺮه و ﺑﻴﻀﻮي ﺷﻜﻞ اﺳﺖ .ﺑﺎﻻ ﻧﻤﻲﺟﻬﺪ و ﺧﺮد ﻧﻤـﻲﺷـﻮد .ﻫﺮﮔـﺰ
رﮔﺒﺎر ﻧﺪارد ،از اﺑﺮ اﺳﺘﺮاﺗﻮس رﻳﺰش ﻧﻤﻮده و اﺣﺘﻤﺎﻻً ﭘﺲ از آن ﻣﻪ رخ ﻣﻲدﻫﺪ.
– 6ﮔﻠﻮﻟﻪﻫﺎي ﻳﺨﻲ
ﮔﻠﻮﻟﻪ ﻳﺨﻲ ،رﻳﺰش داﻧﻪ ﺷﻔﺎف ﻳﺎ ﻧﻴﻤﻪﺷﻔﺎف ﻛﺮوي ،ﺑﺎ ﻗﻄﺮي ﻛﻤﺘﺮ از 5ﻣﻴﻠﻲﻣﺘﺮ اﺳﺖ.
۵٠
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
– 7ﺗﮕﺮگ )(Hail
ﺗﮕﺮگ ،ﻳﻚ رﻳﺰش ﺟﻮي ﺧﻄﺮﻧﺎك ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﺗﻮپ ﻛﻮﭼﻚ ﻳﺎ ﺗﻜﻪﻫﺎي ﻳﺦ اﺳﺖ و ﻗﻄﺮ آن ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺑـﻴﻦ 5ﺗـﺎ 50
ﻣﻴﻠﻲﻣﺘﺮ اﺳﺖ .ﺗﮕﺮگ از اﺑﺮ ﻛﻮﻣﻮﻟﻮس ﺳﻨﺪاﻧﻲ ﺷﻜﻞ رﻳﺰش ﻧﻤﻮده و ﻳﺎ ﺑﺎ ﺗﻮﻓﺎن ﺷﺪﻳﺪ و آذرﺧﺶ ﻫﻤﺮاه اﺳﺖ.
– 8ﺳﻮزﻧﻚﻫﺎي ﻳﺨﻲ )( Ice Prisms
ﺳﻮزﻧﻚﻫﺎي ﻳﺨﻲ ،ﺑﻠﻮرﻫﺎي ﻳﺨﻲ ﺳﻮزﻧﻲ ﺷﻜﻠﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺳـﺒﻜﻲ در ﻫﻮاﺷـﻨﺎورﻧﺪ .در دﻣـﺎي ﺑﺴـﻴﺎر
ﭘﺎﻳﻴﻦ رخ ﻣﻲدﻫﺪ و ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪه ﭘﺎﻳﺪاري ﻫﻮاﺳﺖ.
– 9ﻣﻪ )(Fog
ﻣﻪ ،ﻗﻄﺮهﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻮﭼﻚ ﻣﻌﻠﻖ در ﻫﻮاﺳﺖ ﻛﻪ دﻳﺪ را ﺑﻪ زﻳﺮ ﻳﻚ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﻣﺤﺪود ﻣﻲﻛﻨﺪ .در ﻫﻨﮕﺎم ﻣﻪ ﻫﻮا
ﻧﻤﻨﺎكﺗﺮ ،ﭼﺴﺒﻨﺎكﺗﺮ و ﻛﺎﻣﻼً ﻣﺮﻃﻮب ﻣﻲﺷﻮد .اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪه ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻳﻚ ﺗﻮري ﺳـﻔﻴﺪ رﻧـﮓ اﺳـﺖ ،اﻣـﺎ در اﺛـﺮ
آﻣﻴﺨﺘﮕﻲ ﺑﺎ دود و ﻳﺎ ﮔﺮدوﺧﺎك ،رﻧﮓ آن ﻛﻤﻲ ﺑﻪ زردي ﻣﺎﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮد .در ﻫﻨﮕﺎم ﺳﺮﻣﺎي زﻳﺎد ،ﻗﻄﺮهﻫـﺎي آب
ﻳﺦ ﺑﺴﺘﻪ و ﻣﻪ ﻳﺨﻲ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ.
– 10دﻣﻪ )(Mist
دﻣﻪ ،ﻫﻤﺎن ﻣﻪ اﺳﺖ ،ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻔﺎوت ﻛﻪ دﻳﺪ اﻧﺴﺎن را ﺑﻪ ﻛﻤﺘﺮ از ﻳﻚ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﻛﺎﻫﺶ ﻧﻤﻲدﻫﺪ.
– 11ﻛﻮﻻك ﺑﺮف
ﻛﻮﻻك ﺑﺮف ،ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪه ﺑﺎد ﺑﺎ اﻓﺖوﺧﻴﺰﻫﺎي ﻧﻴﺮوﻣﻨﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ذرات ﺑﺮف را از ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﺑﻠﻨـﺪ ﻛـﺮده و ﺑـﻪ
اﻳﻦ ﺳﻮ و آن ﺳﻮ ﭘﺮت ﻣﻲﻛﻨﺪ.
- 12ﭘﺎﺷﻴﺪن ذرات آب ﺑﻪ ﻫﻮا در اﺛﺮ ﺑﺎد )(Spray
ﻗﻄﺮهﻫﺎي آب ،ﺑﻪوﻳﮋه در ﻗﻠﻪ ﻣﻮج ،از ﺳﻄﺢ آب ﻛﻨﺪه ﺷﺪه در ﻫﻮا ﺷـﻨﺎور ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ .اﻳـﻦ ﭘﺪﻳـﺪه در ﻧﺰدﻳﻜـﻲ
ﺗﻮدهﻫﺎي ﺑﺰرگ آب رخ ﻣﻲدﻫﺪ.
– 13ﺷﺒﻨﻢ )(Dew
۵١
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﺷﺒﻨﻢ ،ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻗﻄﺮهﻫﺎي آب در روي اﺷﻴﺎء در ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ و در ﻫﻮاي ﺻﺎف اﻳﺠـﺎد ﻣـﻲﺷـﻮد .ﺳـﺒﻨﻢ
ﻳﺦزده را ﺷﺒﻨﻢ ﺳﻔﻴﺪ ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ.
– 14ﺑﺮﻓﻚ )(Hoar Frost
ﺑﺮﻓﻚ ،رﺳﻮب ﻳﺦ ﺑﻠﻮرﻳﻦ ،ﻫﻤﺎن ﺳﺒﻨﻢ اﺳﺖ ﻛﻪ در دﻣﺎي ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮ از ﺻﻔﺮ درﺟﻪ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد.
– 15ﻳﺦ ﻛﺪر )(Rime
ﻳﺦ ﻛﺪر در اﺛﺮ ﻛﺎﻫﺶ ﺳﺮﻳﻊ دﻣﺎ رخ ﻣﻲدﻫﺪ و ﺗﻴﺮﮔﻲ رﻧﮓ آن ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺣﺒﺲ ﻫﻮا درون آن اﺳﺖ .اﻳﻦ ﭘﺪﻳـﺪه
ﺑﻴﺸﺘﺮ در روي اﺟﺴﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﻌﺮض وزش ﺑﺎد ﺷﺪﻳﺪ ﻗﺮار دارﻧﺪ و ﻟﺒﻪﻫﺎي اﺟﺴﺎم رخ ﻣﻲدﻫﺪ.
– 16ﻳﺦ ﺷﻔﺎف )(Glaze
ﻳﺦ ﺷﻔﺎف ،رﺳﻮب ﻫﻤﮕﻨﻲ از ﻳﺦ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻫﻮاي ﺳﺮد ﺑﺮ روي زﻣﻴﻦ ﺳﺮدﺗﺮ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد .ﻳـﺦ ﺷـﻔﺎف ﺑـﺎ
ﻳﺨﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ روي زﻣﻴﻦ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ.
- 17اﺑﺮ ﺧﺮﻃﻮﻣﻲ )(Spout
اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪه ﭼﺮﺧﺶ ﻫﻮا و ﮔﺮدﺑﺎد را ﺑﻪ دﻧﺒﺎل دارد .در اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪه ﺳﺘﻮن و ﻳﺎ ﻣﺨﺮوط واژﮔﻮﻧﻲ از اﺑﺮ ،از ﻛـﻒ اﺑـﺮ
ﻛﻮﻣﻮﻟﻮﻧﻴﻤﺒﻮس ﺑﻪ ﺳﻤﺖ زﻣﻴﻦ ﻛﺸﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد.
۵٢
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
- 2ارﺗﺒﺎط ﺑﺎرﺷﻬﺎ ﺑﺎ اﻧﻮاع اﺑﺮ
ﺟﺪول ﺷﻤﺎره 2 - 4رﻳﺰﺷﻬﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺟﻮي و ﻧﻮع اﺑﺮي ﻛﻪ رﻳﺰش از آن ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ را ﻧﺸﺎن ﻣﻴﺪﻫﺪ.
اﻧﻮاع اﺑﺮ ﭘﺪﻳﺪه
Cb Cu St Sc Ns As
* * * * * Rain ﺑﺎران
* Drizzle ﺑﺎران رﻳﺰه
* * * * Snow ﺑﺮف
* * Snow Flakes ﮔﻠﻮﻟﻪﻫﺎي ﺑﺮﻓﻲ
* Snow Pellets ﺑﺮف داﻧﻪ
* * * Snow Grains ﮔﻠﻮﻟﻪﻫﺎي ﻳﺨﻲ
* * * Hail Stone ﺗﮕﺮگ
* Ice Prisms ﺳﻮزﻧﻚﻫﺎي ﻳﺨﻲ
۵٣
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
- 3ﺗﻮﻓﺎن ﺗﻨﺪري Thunderstorm
ﺗﻮﻓﺎنﻫﺎي ﺗﻨﺪري و آذرﺧﺶ ﻛﻪ ﺗﻮﺳﻂ اﺑﺮﻫﺎي Cbﺑﻪ وﻳﮋه ﻧﻮع ﺳﻨﺪاﻧﻲ آن anvil cloudاﻳﺠﺎد ﻣـﻲﺷـﻮد ،و
ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺗﺨﻠﻴﻪ ﺑﺎر اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ اﻟﻜﺘﺮﻳﺴﺘﻪ ﺳﺎﻛﻦ ﻣﻴﺎن اﺑﺮ و اﺑﺮ و ﻳﺎ اﺑﺮ و زﻣﻴﻦ اﺳﺖ ،ﺗﺤﺖ ﻫﺮ ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﺧﻄﺮﻧﺎك و
آﺳﻴﺐرﺳﺎن اﺳﺖ .ﭘﺲ از ﻣﺸﺎﻫﺪه آﻧﻬﺎ ،ﻋﺎﻗﻼﻧﻪﺗﺮﻳﻦ ﻛﺎر ،ﮔﺮﻳﺰ ﺑﻪ ﻧﺰدﻳﻚﺗﺮﻳﻦ ﭘﻨﺎﻫﮕﺎه اﺳﺖ.
آذرﺧﺶ در ﻫﺮ ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﺧﻄﺮآﻓﺮﻳﻦ اﺳﺖ
ﻳﻜﻲ از ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي دﻫﺸﺘﻨﺎك ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ،ﭘﺪﻳﺪه ﻧﻤﺎﻳﺎن ﺷﺪن ﻳﻚ ﺟﺮﻗﻪ ﻧﻮراﻧﻲ درﺧﺸﺎن و ﺻﺪاي ﻏﺮش اﻧﻔﺠﺎر
ﻧﺎﺷﻲ از ﺗﺨﻠﻴﻪ اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ در ﺟﻮ اﺳﺖ .ﺗﻮﻓﺎن ﺗﻨﺪري ﻳﺎ رﻋﺪوﺑﺮق ﻳﻚ ﭘﺪﻳﺪه اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ ﺟﻮي اﺳﺖ.
رﻋﺪ ﻳﺎ ﻏﺮش ﺗﻨﺪر ،ﺻﺪاﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ اﺛﺮ ﺗﺨﻠﻴﻪ اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﺷﻮد .از آﻧﺠﺎﻳﻴﻜﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﻧﻮر ﺑﺴﻴﺎر ﺑﻴﺸﺘﺮ
از ﺳﺮﻋﺖ ﺻﻮت اﺳﺖ ،ﺻﺪاﻳﻲ ﻛﻪ از ﺗﻮﻓﺎن رﻋﺪوﺑﺮق ﺷﻨﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد ،ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﻮري ﻛﻪ اﻳﺠﺎد ﺷﺪه ،ﺗﺎﺧﻴﺮ
ﭼﺸﻤﮕﻴﺮي دارد.
در ﻳﻚ ﺗﻮﻓﺎن ﺗﻨﺪري ،رﻋﺪوﺑﺮق ،ﺑﺎ ﺑﺎدﻫﺎي ﻧﻴﺮوﻣﻨﺪ و ﺑﺎرانﻫﺎي ﺳﻴﻞآﺳﺎ ﻫﻤﺮاه اﺳﺖ .اﻳﻨﻬﺎ ﻫﻤﮕﻲ دﻟﻴﻞ ﺑﺮ
ﻣﻘﺪار ﻫﻨﮕﻔﺘﻲ اﻧﺮژي اﺳﺖ ﺗﺎ ﻛﻨﻮن روش ﻣﻬﺎر و اﺳﺘﻔﺎده از آن ﺑﻪدﺳﺖ ﻧﻴﺎﻣﺪه و ﻛﻤﺎﻛﺎن ﻣﺨﺮب و وﻳﺮاﻧﮕﺮ
اﺳﺖ .اﻳﻦ اﻧﺮژي از آزاد ﺷﺪن ﮔﺮﻣﺎي ﻧﻬﺎن ،ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﺮاﻛﻢ ﺑﺨﺎر آب وارد ﺟﻮ ﺷﺪه اﺳﺖ ،اﻳﺠﺎد ﻣﻲﺷﻮد.
ﺑﺨﺸﻲ از اﻳﻦ اﻧﺮژي ﮔﺮﻣﺎﻳﻲ ﺑﻪ اﻧﺮژي ﺟﻨﺒﺸﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺎدﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر ﻧﻴﺮوﻣﻨﺪي را ﻛﻪ ﺑﺎ رﻋﺪوﺑﺮق
ﻫﻤﺮاه اﺳﺖ ،ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ.
۵۴
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﺗﻮﻓﺎنﻫﺎي ﺗﻨﺪري در اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮﻣﻮﻟﻮس رخ ﻣﻲدﻫﺪ و در ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻮارد ﺑﺎ ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ ﻫﻤﺮاه اﺳﺖ .اﻳﻦ ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ ﺑﻪ
ﺻﻮرت رﮔﺒﺎر ﺑﺎران ،رﮔﺒﺎر ﺑﺮف ،ﮔﻠﻮﻟﻪﻫﺎي ﻳﺨﻲ و ﺗﮕﺮگ اﺳﺖ .ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺗﮕﺮگ و آذرﺧﺶ ﭘﻴﻮﻧﺪ ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮕﻲ ﺑﺎ
ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ دارﻧﺪ ،اﻣﺎ در ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻮارد ،ﺗﮕﺮگ ﭘﻴﺶ از رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ذوب ﺷﺪه ﺑﻪ رﮔﺒﺎر ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮد.
اﻳﻦ ﭘﻴﻜﺎنﻫﺎي ﻧﻮراﻧﻲ ،ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺧﻮﺑﻲ از ﺗﺨﻠﻴﻪ اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ در ﻣﻘﻴﺎس ﺑﺰرگ ﻫﺴﺘﻨﺪ .اﻳﻦ ﺟﺮﻗﻪ ﻳﺎ ﺗﺨﻠﻴﻪ اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ
ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ رخ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ اﺧﺘﻼف ﭘﺘﺎﻧﺴﻴﻞ اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ در ﻣﻴﺎن دو ﻧﻘﻄﻪ ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ﺧﻴﻠﻲ زﻳﺎد ﺷﻮد .اﻳﻦ ﻣﻘﺪار
ﺑﺴﺘﮕﻲ دﻗﻴﻖ ﺑﻪ ﻣﻴﺰان ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ رﺳﺎﻧﺎﻳﻲ ﻫﻮا و ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﻴﺎن دو ﻧﻘﻄﻪ دارد.
اﺧﺘﻼف ﭘﺘﺎﻧﺴﻴﻞ در ﻣﻴﺎن دو ﻧﻘﻄﻪ در اﺑﺮﻫﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﮔﺴﺘﺮش ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ ﻛﻪ ﺑﺎرﻫﺎي اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ ﻣﺜﺒﺖ و ﻣﻨﻔﻲ ﺟﺪا از
ﻫﻢ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ.
ﺑﻴﺮوﻧﻲﺗﺮﻳﻦ ﺳﻄﺢ ﻗﻄﺮكﻫﺎي آب را ﺑﺎرﻫﺎي اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ ﻣﻨﻔﻲ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدﻫﺪ ،در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ درﺳﺖ در زﻳﺮ اﻳﻦ
ﭘﻮﺳﺘﻪ ﺑﺎرﻫﺎي اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ ﻣﺜﺒﺖ ﺟﻤﻊ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .ﻧﻴﺮوي اﺻﻄﻜﺎك ،ﻛﻪ در ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻮﻓﺎن در اﺑﺮﻫﺎ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﺪ،
ﺑﺎﻋﺚ ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺷﺪن ﭘﻮﺳﺘﻪ ﺧﺎرﺟﻲ ﻗﻄﺮكﻫﺎ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺎرﻫﺎي اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ ﻣﺠﺰا را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورد .ﺑﺎرﻫﺎي
اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ در ﻫﻨﮕﺎم ﻳﺦ ﺑﺴﺘﻦ آب و ﻳﺎ در ﻫﻨﮕﺎم ذوب ﺷﺪن ﺑﻠﻮرﻫﺎي ﻳﺦ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﻨﺪ.
ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﻼﺻﻪ ،ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺑﺎﻻي اﺑﺮ داراي ﺑﺎر اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ ﻣﺜﺒﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ .در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ ﺑﺎرﻫﺎي ﻣﻨﻔﻲ در ﻧﺎﺣﻴﻪ ﻣﺮﻛﺰي
اﺑﺮ ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .ﮔﺎﻫﻲ ،در زﻳﺮ ﻧﺎﺣﻴﻪاي ﻛﻪ داراي ﺑﺎر اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ ﻣﻨﻔﻲ اﺳﺖ ،ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻮﺿﻌﻲ ،ﻧﺎﺣﻴﻪاي ﺑﺎ
ﺑﺎر اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ ﻣﺜﺒﺖ دوم ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﺪ .در ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ اﺧﺘﻼف ﺑﺎر اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ در ﻣﻴﺎن اﺑﺮ و زﻣﻴﻦ و ﻳﺎ در
ﻣﻴﺎن دو اﺑﺮ و ﻳﺎ در ﻣﻴﺎن ﺑﺨﺶﻫﺎﻳﻲ از ﻳﻚ اﺑﺮ ،از ﺣﺪ ﻣﻌﻴﻨﻲ ﺗﺠﺎوز ﻛﻨﺪ ،ﺗﺨﻠﻴﻪ اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ رخ ﻣﻲدﻫﺪ.
در ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻮارد ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺮجﻫﺎي ﻛﻮﭼﻚ اﺑﺮﻫﺎي ﺧﺎﻧﻮاده ﻛﻮﻣﻮﻟﻮس را ﻛﻪ از ﻳﻚ اﺑﺮ ﺑﺰرگ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺑﺎﻻ در
ﺣﺎل ﺣﺮﻛﺘﻨﺪ ﺗﺸﺨﻴﺺ داد .ﮔﺎﻫﻲ ﺑﺮجﻫﺎي ﻛﻮﭼﻚ ﻓﻌﺎﻟﻲ در ﺑﺎﻻي ﺗﻮده اﺑﺮي ﮔﺴﺘﺮده ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .اﻳﻦ
ﺑﺮﺟﻬﺎ را ﺳﻠﻮل ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .ﮔﺎﻫﻲ ﻗﻄﺮ ﺑﺮﺧﻲ از اﻳﻦ ﺳﻠﻮلﻫﺎ ﺑﻪ 10ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﻫﻢ ﻣﻲرﺳﺪ .در ﺣﺎﻟﺖ ﻛﻠﻲ دو
ﺳﻠﻮل ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ ﺗﻤﺎﻳﻞ دارﻧﺪ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺑﭙﻴﻮﻧﺪﻧﺪ .از دﻳﺪﮔﺎه ﺳﺮﻋﺖ و ﺟﺮﻳﺎن ﻋﻤﻮدي زﻧﺪﮔﻲ ﻳﻚ ﺳﻠﻮل ﺑﻪ ﺳﻪ
ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮد.
رﺷﺪ :ﺟﺮﻳﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮدي ﺑﺎﻻروﻧﺪه ﻧﻴﺮوﻣﻨﺪ در ﺳﺮاﺳﺮ اﺑﺮ وﺟﻮد دارد و اﻏﻠﺐ ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ ﺑﻪ ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﻧﻤﻴﺮﺳﺪ.
ﺑﻠﻮغ :ﻗﻄﺮهﻫﺎي آب ﻳﺎ ﻳﺦ از اﺑﺮ رﻳﺰش ﻧﻤﻮده ﺑﻪ ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﻣﻲرﺳﻨﺪ .ﺟﺮﻳﺎن ﭘﺎﻳﻴﻦ روﻧﺪه ﺑﺴﻴﺎر ﻧﻴﺮوﻣﻨﺪ
ﻫﻮاي ﺳﺮد ،ﺗﻨﺪﺑﺎد ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ ،ﺑﺎران ﺳﻴﻞآﺳﺎ ،ﺗﮕﺮگ از ﻣﺸﺨﺼﻪﻫﺎي اﻳﻦ دوره ﻫﺴﺘﻨﺪ.
۵۵
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻣﻴﺮاﻳﻲ :ﺟﺮﻳﺎنﻫﺎي ﭘﺎﻳﻴﻦ روﻧﺪه ﺿﻌﻴﻒ ﺷﺪه و رﻳﺰش ﻗﻄﺮهﻫﺎي آب و ﺑﻠﻮرﻫﺎي ﻳﺦ ﻧﺎﮔﻬﺎن ﻣﺘﻮﻗﻒ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ.
ﺗﻤﺎم ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﺗﻮﻓﺎن ﺗﻨﺪري از ﻣﻴﺎن ﻣﻲروﻧﺪ.
ﺑﺮاي اﻳﺠﺎد ﻳﻚ ﺗﻮﻓﺎن ﺗﻨﺪري ﺑﺎﻳﺪ ﺷﺮاﻳﻂ زﻳﺮ آﻣﺎده ﺑﺎﺷﻨﺪ:
اﻟﻒ _ ﻫﻮاي ﻣﺮﻃﻮب ﺑﻪ اﻧﺪازه ﭼﺸﻤﮕﻴﺮي ﻣﻮﺟﻮد ﺑﺎﺷﺪ.
ب _ ﺣﺮﻛﺖﻫﺎي ﺑﺎﻻروﻧﺪه ﺟﻮي وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ.
ج _ ﺑﺎﻳﺪ روﻧﺪ ﺣﺮﻛﺖ رو ﺑﻪ ﺑﺎﻻ ﺗﻘﻮﻳﺖ ﺷﻮد.
ﺻﻌﻮد در اﺛﺮ ﻧﺎﻫﻤﻮاريﻫﺎي زﻣﻴﻦ ،ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن ،ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻋﺎﻣﻞ اﻳﺠﺎد ﺣﺮﻛﺖﻫﺎي رو ﺑﻪ ﺑﺎﻻ اﺳﺖ.
ﻣﻬﻢ :در ﻫﻨﮕﺎم آذرﺧﺶ و ﺗﻨﺪر ﺑﻪ ﻫﻴﭻ وﺟﻪ از ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮاه و ﻳﺎ ﺳﺎﻳﺮ اﺑﺰارﻫﺎي اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻜﻲ اﺳﺘﻔﺎده
ﻧﻜﻨﻴﺪ .ﺑﺎ اﺳﺘﺸﻤﺎم ﺑﻮي ﺗﻨﺪ اُوزون ،ﻫﺎﻟﻪ آﺑﻲ ﭘﻴﺮاﻣﻮن اﺟﺴﺎم ﻓﻠﺰي و ﺷﻨﻴﺪن ﺻﺪاي وِزوِز ﺑﺪاﻧﻴﺪ
ﻛﻪ ﺧﻄﺮ در ﭘﺸﺖ ﮔﻮشﻫﺎي ﺷﻤﺎﺳﺖ.
ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﻳﻚ اﺻﻞ ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ،ﺑﺎرﻫﺎي اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﻟﺒﻪ و ﻧﻮك اﺟﺴﺎم ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ .ﺑﺎﻳﺪ از
ﭼﻨﻴﻦ اﺟﺴﺎﻣﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﻚ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻨﺪ ،ﺻﺨﺮهﻫﺎ و ﻗﻠﻪ ﻛﻮهﻫﺎ دوري ﻛﺮد .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ از آﻧﺠﺎﻳﻴﻜﻪ آب
رﺳﺎﻧﺎي ﺟﺮﻳﺎن اﻟﻜﺘﺮﻳﺴﺘﻪ اﺳﺖ ،ﺑﺎﻳﺪ از ﻣﺤﻴﻂﻫﺎي ﻧﻢدار و اﺟﺴﺎم ﺧﻴﺲ ،ﺗﺎ ﺣﺪ اﻣﻜﺎن دوري ﻧﻤﻮد.
اﺟﺴﺎم ﻓﻠﺰي را از ﺧﻮد دور ﻧﻤﻮده و ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺷﺪ.
۵۶
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﻓﺼﻞ :5
ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﺗﻮﻓﺎن ﺗﻨﺪري ﭼﻴﺴﺖ؟ )ﻣﻬﻢ( -1
اﻧﻮاع ﺑﺎرشﻫﺎ را ﻧﺎم ﺑﺒﺮﻳﺪ. -2
ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي آبدار را ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﻛﻨﻴﺪ. -3
رﻳﺸﻪﻫﺎي ﻛﻒ اﺑﺮ ،وﻳﺮﮔﺎ ،ﭼﻴﺴﺖ؟ -4
ﻣﺸﺨﺼﺎت رﮔﺒﺎر را ﺑﻨﻮﻳﺴﻴﺪ. -5
رﻳﺰش ﻫﺮ ﻛﺪام از ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي آﺑﺪار از ﭼﻪ اﺑﺮي اﺳﺖ؟ -6
ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي زﻳﺮ را دوﺑﻪدو ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻛﻨﻴﺪ) .ﺑﺎران و ﺑﺎرانرﻳﺰه -ﻣﻪ و دﻣﻪ – ﺑﺮف و ﺗﮕﺮگ – ﮔﻠﻮﻟﻪﺑﺮﻓﻲ و -7
ﮔﻠﻮﻟﻪﻳﺨﻲ(
۵٧
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻓﺼﻞ 6
دﻳﺪ در ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
در ﺗﺎرﻳﺦ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ ﻳﻮان در ﭼﻴﻦ ﻣﻨﺪرج ﺷﺪه ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺗﺎﺳﻴﺲ رﺻﺪﺧﺎﻧﻪ
ﭘﻜﻦ ،ﺑﻪ ﺳﺮﭘﺮﺳﺘﻲ ﻛﻮﺋﻮﺷﻮﭼﻴﻨﮓ ﻣﻨﺠﻢ درﺑﺎر ،ﺗﻌﺪادي اﺑﺰارﻫﺎي رﺻﺪي از
رﺻﺪﺧﺎﻧﻪ ﻣﺮاﻏﻪ در اﻳﺮان ﺧﺮﻳﺪاري ﺷﺪه اﺳﺖ .از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ اﺑﺰارﻫﺎ ذات اﻟﺤﻠﻖ،
ﻋﻀﺎده )اﻟﻴﺪاد( ،دو ﻟﻮﻟﻪ رﺻﺪ ،ﺻﻔﺤﻪ اي ﺑﺎ ﺳﺎﻋﺘﻬﺎي ﻣﺴﺎوي ،ﻛﺮه ﺳﻤﺎوي ،ﻛﺮه
زﻣﻴﻦ ،ﺗﻮرﻛﺘﻮم )ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪه ﺣﺮﻛﺖ اﺳﺘﻮا ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻓﻖ( ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﭼﻴﻨﻴﺎن ﻟﻮﻟﻪ
رﺻﺪ را واﻧﮓ-ﺗﻮﻧﮓ ﻧﺎﻣﻴﺪهاﻧﺪ .ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ ﻳﻮان ،اﻳﺮاﻧﻴﺎن از
اﻳﻦ اﺧﺘﺮاع ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاي رﺻﺪ اﺟﺮام آﺳﻤﺎﻧﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻴﻜﺮدﻧﺪ ،ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎ ﻧﺼﺐ آن
ﺑﺮ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻣﺮﺗﻔﻊ و ﻗﻠﻪ ﻛﻮهﻫﺎ ،ﺑﺮاي ﻣﺸﺎﻫﺪه دوردﺳﺖﻫﺎ ﺳﻮد ﻣﻲﺟﺴﺘﻪاﻧﺪ.
ﻫﻤﻴﻦ ﻛﺘﺎب از ﺣﻀﻮر داﻧﺸﻤﻨﺪان ﭼﻴﻨﻲ ﺑﻪ رﻫﺒﺮي ﻓﺎﺋﻮﻣﻮنﺟﻲ ﺑﺮاي ﻛﺎرآﻣﻮزي
در رﺻﺪﺧﺎﻧﻪ ﻣﺮاﻏﻪ ﺧﺒﺮ ﻣﻲدﻫﺪ.
دﻳﺪ در ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن View
دﻳﺪ ﺑﻪ ﺷﻔﺎف ﺑﻮدن ﺟﻮ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ اﻧﺴﺎن ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻲﺷﻮد .ذرات ﻛﻮﭼﻚ ﻣﻮﺟﻮد در ﻫﻮا
)ﻫﻮاوﻳﺰﻫﺎ( ﻣﺎﻧﻊ دﻳﺪ ﻛﺎﻣﻞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .اﻳﻦ ذرات ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي آبدار ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻪ ،دﻣﻪ ،ﺑﺎران ،ﺑﺮف و ﻳﺎ
ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﺧﺎكدار ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮔﺮد و ﺧﺎك و دود و ﻳﺎ ﺣﺘﻲ ﻧﻤﻚ ﺑﺎﺷﻨﺪ .ﺑﺨﺸﻲ از روﺷﻨﺎﻳﻲ ﻛﻪ از ﺟﺴﻤﻲ ﺑﻪ وﻳﮋه
در دوردﺳﺖ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﺎ ﻣﻲرﺳﺪ ،ﺗﻮﺳﻂ اﻳﻦ ذرات ﺟﺬب و ﻳﺎ ﭘﺨﺶ ﺷﺪه ﻣﺎﻧﻊ از دﻳﺪه ﺷﺪن آن ﻣﻲﺷﻮد .ﺑﺎﻳﺪ
ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ ﻛﻪ دﻳﺪ از دﻳﺪﮔﺎه ﻳﺎ ﻫﻮاﻧﻮرد و ﻳﻚ ﻛﻮﻫﻨﻮرد ﺗﻔﺎوت دارد .ﻳﻚ ﻛﻮﻫﻨﻮرد دﻳﺪ اﻓﻘﻲ در ﻧﺰدﻳﻜﻲ
۵٨
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ را اﻧﺪازهﮔﻴﺮي ﻣﻲﻛﻨﺪ .اﻧﺪازهﮔﻴﺮي دﻗﻴﻖ و رﻳﺎﺿﻲ دﻳﺪ ﺗﻮﺳﻂ دﺳﺘﮕﺎه دﻳﺪﺳﻨﺠﻲ Optometry
اﻧﺠﺎم ﻣﻲﺷﻮد.
ﻃﻴﻒ )ﺑﻴﻨﺎب( ﻧﻮر ﻣﺮﺋﻲ
اﻟﻒ_ دﻳﺪ در روز
ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﻓﺎﺻﻠﻪاي ﻛﻪ ﻳﻚ ﺟﺴﻢ ﺳﻴﺎه ﺑﺎ اﺑﻌﺎد ﻛﻤﺎﺑﻴﺶ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻓﻖ ﺗﺸـﺨﻴﺺ داده ﻣـﻲﺷـﻮد ،دﻳـﺪ
اﻓﻘﻲ در روز اﺳﺖ .ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺴﻤﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻧﺪازهاي ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ زاوﻳﻪ اﻳﺠﺎد ﺷﺪه ﺑﻴﻦ دو ﺷﻌﺎﻋﻲ ﻛﻪ از ﺑﺨﺶ ﭼـﭗ
و راﺳﺖ و ﻳﺎ ﺑﺎﻻ و ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺟﺴﻢ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﻲآﻳﺪ ،دﺳﺖﻛﻢ ﻧﻴﻢ درﺟﻪ ﺑﺎﺷـﺪ .ﺑـﺮاي ﺗﺨﻤـﻴﻦ زاوﻳـﻪ ﻧـﻴﻢ درﺟـﻪ،
ﻛﺎﻏﺬي را ﺑﺮدارﻳﺪ و در آن ﺳﻮراﺧﻲ ﺑﻪ ﻗﻄﺮ ﺗﻘﺮﻳﺒﻲ 7/5ﻣﻴﻠﻴﻤﺘﺮ اﻳﺠﺎد ﻛﻨﻴﺪ .اﮔﺮ اﻳﻦ روزن را ﺑﻪ ﻓﺎﺻﻠﻪ دﺳـﺖ
از ﭼﺸﻢ ﻧﮕﻪ دارﻳﻢ ،زاوﻳﻪ اﻳﺠﺎد ﺷﺪه ﺣﺪود ﻧﻴﻢ درﺟﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد.
ب_ دﻳﺪ در ﺷﺐ
ﺑﺮاي ﺗﺸﺨﻴﺺ دﻳﺪ در ﺷﺐ ،ﻣﻨﺎﺳﺐﺗﺮﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﺮاي اﺳﺘﻔﺎده ،ﻣﺮز ﺗﭙﻪﻫﺎ و رﺷﺘﻪ ﻛﻮهﻫﺎ در ﺑﺮاﺑﺮ ﭘﻬﻨﻪ آﺳﻤﺎن
اﺳﺖ .در ﺗﺎرﻳﻜﻲ ﻣﻌﻤﻮﻟﻲ ،ﻧﻮر ﺿﻌﻴﻒ را ،ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺑﻪ آن ﻧﮕﺎه ﻧﻜﻨﻨﺪ ،ﺑﻪراﺣﺘﻲ ﻣﻲﺗﻮان
ﺗﺸﺨﻴﺺ داد .رﻧﮓ ﻧﻮرﻫﺎ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ دﻳﺪن ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﻲﮔﺬارد .در ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺴﺎوي ،در ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺴﺎوي ﻧﻮر ﺳﺮخ،
ﺑﻬﺘﺮ از ﻧﻮر ﺑﻨﻔﺶ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد.
پ_ اﺛﺮ ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ ﺑﺮ دﻳﺪ
در ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ ،ﺟﻮ در اﺛﺮ ﻗﻄﺮهﻫﺎي آب ﻳﺎ ذرات ﻳﺦ ،ﺗﻴﺮه ﻣﻲﺷﻮد .ﻣﻴﺰان دﻳﺪ در آن ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻪ اﻧﺪازه
ﻗﻄﺮهﻫﺎ و ﺗﻌﺪاد آﻧﻬﺎ در ﺣﺠﻢ ﻣﻌﻴﻨﻲ از ﻫﻮا ﺑﺴﺘﮕﻲ دارد .ﺑﺎران ﻣﻼﻳﻢ ،ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻛﻤﻲ ﺑﺮ روي دﻳﺪ دارد ،ﺑﺎران
ﻣﺘﻮﺳﻂ دﻳﺪ را ﺑﻪ 1ﺗﺎ 3ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲدﻫﺪ و در ﺑﺎران ﺷﺪﻳﺪ دﻳﺪ ﺑﻪ 50ﻣﺘﺮ ﻧﻴﺰ ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﻴﺪ .در ﻫﻨﮕﺎم
۵٩
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﺑﺎران رﻳﺰه ) (drizzleدﻳﺪ ﺗﺎ 500ﻣﺘﺮ ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ .در ﺑﺮف ﻣﺘﻮﺳﻂ دﻳﺪ اﻓﻘﻲ ﻛﻤﺘﺮ از ﻳﻚ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ و در
ﺑﺮف ﺷﺪﻳﺪ ﺑﻪ 50ﻣﺘﺮ ﻫﻢ ﻣﻲرﺳﺪ .در ﻛﻮﻻك ﺷﺪﻳﺪ دﻳﺪ اﻓﻘﻲ ﺑﻪ ﻛﻤﺘﺮ از 50ﻣﺘﺮ ﻫﻢ ﻣﻲرﺳﺪ .ﻛﺎﻫﺶ ﺳﺮﻳﻊ
دﻣﺎ ﻫﻢ ﺑﺎﻋﺚ ﻛﺎﻫﺶ دﻳﺪ ﻣﻲﺷﻮد.
ت_ اﺛﺮ ﻣﻪ ﺑﺮ دﻳﺪ
ﻣﻪ) (fogو دﻣﻪ ) (mistدر ﻛﺎﻫﺶ دﻳﺪ اﻓﻘﻲ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻓﺮاوان دارﻧﺪ .اﻳﻦدو ﻣﺎﻫﻴﺖ ﻳﻜﺴﺎﻧﻲ دارﻧﺪ ،اﻣﺎ در ﻣﻪ دﻳﺪ
اﻓﻘﻲ ﺑﻪ ﻛﻤﺘﺮ از ﻳﻚ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ،و در دﻣﻪ دﻳﺪ اﻓﻘﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻳﻚ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ اﺳﺖ .ﻣﻪ دﻳﺪ ﻫﻤﻪ
رﻧﮓﻫﺎي ﻧﻮر ﻣﺮﺋﻲ ﺑﻪ ﻳﻚ اﻧﺪازه ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﻪ ﻗﺮار ﻧﻤﻲﮔﻴﺮﻧﺪ .ﺳﻤﺖ ﺑﻨﻔﺶ ﻃﻴﻒ ﻧﻮري ﺑﺴﻴﺎر ﺑﻴﺸﺘﺮ از
ﺳﻤﺖ ﺳﺮخ آن ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ.
ث_ اﺛﺮ ﭘﺎشﻧﻢ درﻳﺎ )(Wind‐blown Spray
اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪه ﺑﻴﺸﺘﺮ در ﻛﻮﻫﺴﺘﺎنﻫﺎي ﻧﻪ ﭼﻨﺪان ﺑﻠﻨﺪ و ﻣﺠﺎور ﺳﺎﺣﻞ درﻳﺎ رخ ﻣﻲدﻫﺪ .ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﻮج
ﻣﻲﺷﻜﻨﺪ ،ﺷﻜﺴﺘﻪ ﺷﺪن ﻛﻒﻫﺎي روي آب ﻣﻮﺟﺐ ﭘﺎﺷﻴﺪه ﺷﺪن ذرات آب ﺑﻪ ﻫﻮا ﻣﻲﺷﻮد .ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺳﺮﻋﺖ
ﺑﺎد ﺑﻪ ﺑﻴﺶ از 20ﻣﺘﺮ در ﺛﺎﻧﻴﻪ ﺑﺮﺳﺪ ،ﭘﺎشﻧﻢ ﺑﺮ روي دﻳﺪ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﻲﮔﺬارد.
ج_ اﺛﺮ ذرات ﻧﻤﻚ ﺑﺮ دﻳﺪ
ﭘﺲ از ﭘﺎﺷﻴﺪه ﺷﺪن ذرات آب ﻣﻮج در ﺟﻮ ،ذرات ﻧﻤﻚ ﻣﻮﺟﻮد در آن ﻫﻢ ﺑﻪ ﺟﻮ وارد ﻣﻲﺷﻮد .ﻏﻠﻈﺖ اﻳﻦ
ذرات ﺑﻪ اﻧﺪازه ذرات دود ﺑﻮده و ﻛﻤﺎﺑﻴﺶ ﺳﻔﻴﺪ رﻧﮓ ﻫﺴﺘﻨﺪ.
چ_ اﺛﺮ ﮔﺮد و ﺧﺎك )(Haze
ﮔﺮدوﺧﺎك و ﺷﻦ ،در اﺛﺮ ﺑﺎد از زﻣﻴﻦ ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪه در ﻫﻮا ﻣﻌﻠﻖ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ .ارﺗﻔﺎع ﺻﻌﻮد اﻳﻦ ذرات ﺑﺴﺘﮕﻲ ﺑﻪ اﻧﺪازه
آﻧﻬﺎ و ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎد دارد .ﺗﻮﻓﺎنﻫﺎي اﻳﺠﺎد ﺷﺪه در روز ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺗﻮﻓﺎنﻫﺎي اﻳﺠﺎد ﺷﺪه در ﺷﺐ ﺗﻮان ﺑﻴﺸﺘﺮي
دارﻧﺪ .ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ دﻳﺪ اﻓﻘﻲ ﺑﻪ ﻛﻤﺘﺮ از ﻳﻚ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﻛﺎﻫﺶ ﻳﺎﺑﺪ ،اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪه ﺗﻮﻓﺎن ﺷﻦ ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد .ذرات
ﺷﻦ ﺗﺎ 30ﻣﺘﺮي از ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ دور ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﺳﻨﮕﻴﻨﻲ ﻣﺪت زﻳﺎدي در ﻫﻮا ﻧﻤﺎﻧﺪه و زﻳﺎد از ﻣﻨﺒﻊ
ﺧﻮد دور ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ.
در ﺗﻮﻓﺎن ﮔﺮدوﺧﺎك ،ذرات ﻣﻴﻜﺮوﺳﻜﭙﻲ ﺗﺎ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ از ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ اﺑﺮﻫﺎ
ﻣﻲرﺳﻨﺪ .ﺗﻮﻓﺎن ﮔﺮدوﺧﺎك ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﭘﻬﻨﻪ ﮔﺴﺘﺮدهاي را ﭘﻮﺷﺎﻧﻴﺪه ،ﻣﺪت زﻳﺎدي ﭘﺎﻳﺪار ﺑﻤﺎﻧﺪ .اﻳﻦ ذرات ﺑﻪ
۶٠
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
اﻧﺪازهاي ﺳﺒﻚ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻧﻴﺮوي ﺟﺎذﺑﻪ ﺗﻮان ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪن آﻧﻬﺎ را ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺎران و ﺑﺮف ﺑﻪ
زﻣﻴﻦ ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ .از دﻳﺪﮔﺎه ﻣﻜﺎﻧﻲ ،ﺑﻴﻦ ﺟﺎﻳﮕﺎﻫﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ذرات وارد ﺟﻮ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺟﺎﻳﮕﺎه ﺑﺰﮔﺸﺖ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ
زﻣﻴﻦ ،ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻫﺰاران ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﻓﺎﺻﻠﻪ اﻓﻘﻲ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ .ﺑﻪ ﺑﻴﺎن دﻳﮕﺮ ﻳﻚ ﺗﻮﻓﺎن ﮔﺮدوﺧﺎك در روي
ﺑﻴﺎﺑﺎنﻫﺎي آرﻳﺰوﻧﺎ و ﻧﻮادا ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎﻋﺚ ﻛﺎﻫﺶ دﻳﺪ ﺑﺮ روي ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن اﻟﺒﺮز و زاﮔﺮس ﺷﻮد.
ح_ اﺛﺮ دود ﺑﺮ ﻛﺎﻫﺶ دﻳﺪ
ﻣﻨﺒﻊ دود ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻛﺎرﺧﺎﻧﻪﻫﺎ و ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ اﺳﺖ ،اﻣﺎ ﻣﻮاردي ﻫﻤﭽﻮن آﺗﺶﺳﻮزي در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ و ﻣﺮﻏﺰارﻫﺎ و ﻳﺎ
آﺗﺸﻔﺸﺎن ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻴﺰان ﭼﺸﻤﮕﻴﺮي دود وارد ﺟﻮ ﻛﻨﺪ .اﻳﻦ ذرات ﻛﻤﺎﺑﻴﺶ ﻫﻢ اﻧﺪازه ذرات ﻣﻪ و دﻣﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ.
اﮔﺮ دود ﺑﺎ ﻣﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎﺷﺪ ،دودﻣﻪ ) (smoke fogﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد .اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪه ﺑﺮاي ﺗﻨﺪرﺳﺘﻲ ﺟﺎﻧﺪاران،
ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺎنآور اﺳﺖ .ﭘﺨﺶ اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪه ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻧﻴﺮو و ﺗﻮان ﺑﺎد ﺑﺴﺘﮕﻲ دارد.
ﻣﻮاد ﺳﻮﺧﺘﻲ دوده ﻛﺮﺑﻦ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ،ﻛﻪ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﭼﺸﻤﮕﻴﺮي ﺑﺮ ﻛﺎﻫﺶ دﻳﺪ دارد .ﺑﺴـﻴﺎري از ﻣـﻮاد ﺳـﻮﺧﺘﻲ،
ﺑﻪوﻳﮋه در ﻛﺎرﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ،داراي ﺗﺮﻛﻴﺒﺎت ﮔﻮﮔﺮدي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﻪ اﺳﻴﺪﺳﻮﻟﻔﻮرﻳﻚ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪه ﻛﻪ دﻳﺪ را
ﺑﻪ ﺷﺪت ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲدﻫﺪ.
خ -ﭘﺪﻳﺪه ﻫﺎﻟﻪ:
ﺑﻠﻮرﻫﺎي ﻳﺦ اﺑﺮﻫﺎي ﺳﻴﺮوس و ﺳﻴﺮواﺳﺘﺮاﺗﻮس ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ اﻳﺠﺎد ﭘﺪﻳﺪه ﻫﺎﻟﻪ در ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺧﻮرﺷـﻴﺪ و ﻳـﺎ
ﻣﺎه ﺷﻮﻧﺪ.
د -ﭘﺪﻳﺪه ﺳﺮاب:
در اﺛﺮ ﮔﺬر ﻧﻮر از ﻻﻳﻪﻫﺎي ﻫﻮا ﺑﺎ ﭼﮕﺎﻟﻲﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ،ﭘﺪﻳﺪه ﺳﺮاب رخ ﻣﻲدﻫﺪ .اﮔـﺮ ﻫـﻮاي زﻣـﻴﻦ ﮔـﺮمﺗـﺮ از
ﻫﻮاي ﺑﺎﻻي آن ﺑﺎﺷﺪ ﺳﺮاب ﭘﺴﺖ و اﮔﺮ ﻫﻮاي زﻣﻴﻦ ﺳﺮدﺗﺮ از ﻫﻮاي ﺑﺎﻻي آن ﺑﺎﺷﺪ ﺳﺮاب ﻣﺮﺗﻔﻊ رخ ﻣﻲدﻫﺪ.
ذ – ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻛﺎذب
..........
ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﻓﺼﻞ :6
ﻣﻨﻈﻮر از دﻳﺪ در ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن ﭼﻴﺴﺖ؟ -1
۶١
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻋﻠﻞ اﺻﻠﻲ ﻛﺎﻫﺶ دﻳﺪ را ﻧﺎم ﺑﺒﺮﻳﺪ. -2
ﻛﺎﻫﺶ دﻳﺪ در اﺛﺮ دود ،ذرات ﻧﻤﻚ ،ﮔﺮدوﺧﺎكوﺷﻦ را ﺷﺮح دﻫﻴﺪ. -3
ﺳﺮاب در ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن ﭼﮕﻮﻧﻪ رخ ﻣﻴﺪﻫﺪ. -4
ﻓﺼﻞ 7
ﺗﻮده ﻫﻮا و ﺟﺒﻬﻪ
ﺗﻮدهﻫﺎي ﻫﻮا
زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﻮا ﺑﺮ روي ﺳﻄﺢ ﭘﻬﻨﺎور و ﻫﻤﮕﻮﻧﻲ ﺑﻪ ﻣﺪت ﭼﻨﺪ روز ﺑﺎﻗﻲ ﺑﻤﺎﻧﺪ ،اﻧـﺪكاﻧـﺪك وﻳﮋﮔـﻲﻫـﺎي ﺳـﻄﺢ
زﻣﻴﻨﻪ ،ﺑﻪ وﻳﮋه دﻣﺎ و رﻃﻮﺑﺖ ،را ﻛﺴﺐ ﻣﻲﻛﻨﺪ .در اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ اﻳﻦ ﻫﻮا را ﺗﻮده ﻫﻮا ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .ﺗﻮده ﻫﻮا ﺑﺮ ﺣﺴﺐ
زﻣﻴﻨﻪ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺑﻪ ﭼﻬﺎر ﮔﺮوه اﺻﻠﻲ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮد ،ﻛﻪ ﻫﺮﻛﺪام دو زﻳﺮ ﮔﺮوه دارﻧﺪ:
– 1ﺗﻮده ﻫﻮاي ﺣﺎرهاي درﻳﺎﻳﻲ ).(Tm
اﻟﻒ – ﺗﻮده ﻫﻮاي ﺳﺮد ﺣﺎرهاي درﻳﺎﻳﻲ ).(KTm
ﺗﻮده ﻫﻮاي ﮔﺮم ﺣﺎرهاي درﻳﺎﻳﻲ ).(WTm ب-
– 2ﺗﻮده ﻫﻮاي ﺣﺎرهاي ﻗﺎرهاي ).(Tc
اﻟﻒ – ﺗﻮده ﻫﻮاي ﺳﺮد ﺣﺎرهاي ﻗﺎرهاي ).(KTc
ﺗﻮده ﻫﻮاي ﮔﺮم ﺣﺎرهاي ﻗﺎرهاي ).(WTc ب-
– 3ﺗﻮده ﻫﻮاي ﻗﻄﺒﻲ درﻳﺎﻳﻲ ).(Pm
اﻟﻒ – ﺗﻮده ﻫﻮاي ﺳﺮد ﻗﻄﺒﻲ درﻳﺎﻳﻲ ).(KPm
۶٢
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﺗﻮده ﻫﻮاي ﮔﺮم ﻗﻄﺒﻲ درﻳﺎﻳﻲ ).(WPm ب-
– 4ﺗﻮده ﻫﻮاي ﻗﻄﺒﻲ ﻗﺎرهاي ).(Pc
اﻟﻒ – ﺗﻮده ﻫﻮاي ﺳﺮد ﻗﻄﺒﻲ ﻗﺎرهاي ).(KPc
ﺗﻮده ﻫﻮاي ﮔﺮم ﻗﻄﺒﻲ ﻗﺎرهاي ).(WPc ب-
ﺗﻮدهﻫﺎي ﻫﻮا
ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﺮﺧﻮرد دو ﺗﻮده ﻫﻮا ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ را ﺟﺒﻬﻪ frontﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .اﮔﺮ در ﻓﺮاﻳﻨﺪ اﻳﻦ ﺣﺮﻛﺖ ،ﺗﻮده ﻫﻮاي ﮔﺮمﺗـﺮ
ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺗﻮده ﻫﻮاي ﺳﺮدﺗﺮ ﺷﻮد ،آنرا ﺟﺒﻬﻪ ﮔﺮم و اﮔﺮ ﺗﻮده ﻫﻮاي ﺳﺮدﺗﺮ ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺗﻮده ﻫﻮاي ﮔـﺮمﺗـﺮ ﺷـﻮد
آن را ﺟﺒﻬﻪ ﺳﺮد ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .ﺟﺒﻬﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﭼﻨﺪ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﭘﻬﻨﺎ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ.
۶٣
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﺟﺒﻬﻪ ﺳﺮد
ﺟﺒﻬﻪ ﮔﺮم
ﻳﻚ ﺟﺒﻬﻪ ﮔﺮم اﻳﺪهال ،ﺑﺎ ﮔﺴﺘﺮش اﺑﺮﻫﺎي ﺧﺎﻧﻮاده اﺳﺘﺮاﺗﻮس )ﭘﻮﺷﺸﻲ( و ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﻫﻤـﺮاه اﺳـﺖ .اﺛـﺮ
ﺟﺒﻬﻪ ﮔﺮم ﺑﻠﻨﺪ ﻣﺪت و آرام اﺳﺖ .ﻳﻚ ﺟﺒﻬﻪ ﺳﺮد اﻳﺪهال ﺑﺎ ﮔﺴﺘﺮش اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮﻣﻮﻟﻮس)ﺟﻮﺷﺸﻲ ﻳﺎ ﮔﻞﻛﻠﻤﻲ(
و ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ رﮔﺒﺎري و ﻳﺎ ﺗﻮﻓﺎن ﺗﻨﺪري ﻫﻤﺮاه اﺳﺖ .اﺛﺮ ﺟﺒﻬﻪ ﺳﺮد ﻛﻮﺗﺎه ﻣﺪت اﻣﺎ ﺷـﺪﻳﺪ اﺳـﺖ .ﺳـﺮﻋﺖ ﺟﺒﻬـﻪ
ﺳﺮد از ﺟﺒﻬﻪ ﮔﺮم ﺑﻴﺸﺘﺮ اﺳﺖ .از اﻳﻦ رو ﭘﺲ از ﻣﺪﺗﻲ ﺑﻪ آن رﺳﻴﺪه و ﻳﻚ ﺟﺒﻬﻪ ﻣﺨﺘﻠﻂ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدﻫﺪ.
وﺿﻌﻴﺖ ﺟﻮي ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﮔﺬر ﺟﺒﻬﻪ ﮔﺮم:
– 1آﺳﻤﺎن ﺻﺎف ،ﺑﺎد ﺿﻌﻴﻒ ،دﻣﺎ ﭘﺎﻳﻴﻦ ،ﻓﺸﺎر ﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺎﻻ.
۶۴
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
– 2آﺳﻤﺎن ﻧﻴﻤﻪاﺑﺮي ،ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎد ﺗﻘﻮﻳﺖ ﺷﺪه ،دﻣﺎ رو ﺑﻪ اﻓﺰاﻳﺶ ،ﻓﺸﺎر رو ﺑﻪ ﻛﺎﻫﺶ.
– 3آﺳﻤﺎن ﺗﻤﺎماﺑﺮي ،اﻓﺰاﻳﺶ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎد ،اﻓﺰاﻳﺶ دﻣﺎ ،ﻛﺎﻫﺶ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﻓﺸﺎر ،آﻏﺎز ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ.
– 4آﺳﻤﺎن ﺗﻤﺎماﺑﺮي ،ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺟﻬﺖ ﺑﺎد ،اﻓﺰاﻳﺶ ﻧﺴﺒﻲ دﻣﺎ ،ﻛﺎﻫﺶ ﻓﺸﺎر ،ﺗﺪاوم ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ.
– 5آﺳﻤﺎن ﻧﻴﻤﻪاﺑﺮي ،ﺑﺎد ﺟﻨﻮبﻏﺮﺑﻲ ،ﻛﺎﻫﺶ ﺗﺪرﻳﺠﻲ دﻣﺎ ،ﺷﺎر ﭘﺎﻳﻴﻦ ،ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻪ ﻳﺎ دﻣﻪ.
وﺿﻌﻴﺖ ﺟﻮي ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﮔﺬر ﺟﺒﻬﻪ ﺳﺮد:
– 1آﺳﻤﺎن ﻧﻴﻤﻪاﺑﺮي ﺷﺪه ،ﻛﺎﻫﺶ دﻣﺎ و اﻓﺰاﻳﺶ ﺗﺪرﻳﺠﻲ ﻓﺸﺎر ،وزش ﺑﺎد ﺟﻨﻮبﻏﺮﺑﻲ.
– 2آﺳﻤﺎن ﺻﺎف ،ﻛﺎﻫﺶ دﻣﺎ و اﻓﺰاﻳﺶ ﻓﺸﺎر ،وزش ﺑﺎد ﺷﻤﺎلﻏﺮﺑﻲ و اﻓﺰاﻳﺶ ﺳﺮﻋﺖ آن.
– 3آﺳﻤﺎن ﺻﺎف ،ﻛﺎﻫﺶ دﻣﺎ ،اﻓﺰاﻳﺶ ﻓﺸﺎر ،وزش ﺑﺎد ﺷﻤﺎل و ﻛﺎﻫﺶ ﺳﺮﻋﺖ آن.
۶۵
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﺟﺒﻬﻪ ﻣﺨﺘﻠﻂ
۶۶
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﻓﺼﻞ 7:
ﺗﻮده ﻫﻮاﻳﻲ ﭼﻴﺴﺖ؟ -1
ﺗﻮده ﻫﻮا ﺑﻴﺸﺘﺮ در ﭼﻪ ﻣﻨﺎﻃﻘﻲ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ؟ ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻫﻴﺪ. -2
ﭼﻬﺎر ﻛﺮوه اﺻﻠﻲ ﺗﻮده ﻫﻮاﻳﻲ را ﻧﺎم ﺑﺒﺮﻳﺪ. -3
ﺟﺒﻬﻪ ﭼﻴﺴﺖ؟ -4
ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﺟﺒﻬﻪ ﺳﺮد را ﺑﻨﻮﻳﺴﻴﺪ. -5
ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﺟﺒﻬﻪ ﮔﺮم را ﺑﻨﻮﻳﺴﻴﺪ. -6
ﺟﺒﻬﻪ ﻣﺨﺘﻠﻂ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺟﺒﻬﻪاي اﺳﺖ؟ -7
ﺟﺒﻬﻪ اﻳﺴﺘﺎ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺟﺒﻬﻪاي اﺳﺖ؟ -8
ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺟﺒﻬﻪ ﮔﺮم و ﺟﺒﻬﻪ ﺳﺮد را از ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻣﻲدﻫﻴﻢ. -9
ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ در ﺟﺒﻬﻪ ﮔﺮم آذرﺧﺶ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ؟ - 10
۶٧
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻓﺼﻞ 8
ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﺎره
ﺑﺰرگ ﺑﻦ ﺷﻬﺮﻳﺎر راﻣﻬﺮﻣﺰي ،درﻳﺎﻧﻮرد ﺑﺰرگ ﻣﺴﻠﻤﺎن اﻳﺮاﻧﻲ در ﺳﺪه ﭼﻬﺎرم
ﻫﺠﺮي ،ﻛﻪ ﺳﻔﺮﻫﺎي اﻛﺘﺸﺎﻓﻲ ﻓﺮاواﻧﻲ ﺑﻪ ﺷﺮق اﻧﺠﺎم داد ،در ﻛﺘﺎب ﺑﺴﻴﺎر ﺟﺎﻟﺒﻲ
ﺑﻪ ﻧﺎم ﻋﺠﺎﻳﺐ اﻟﻬﻨﺪ ،ﺷﺮح ﻛﺎﻣﻠﻲ از آبوﻫﻮاي ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﺎره و ﺗﻮﻓﺎنﻫﺎي درﻳﺎي
ﻫﻨﺪ ،ﻣﺎﻧﺴﻮن ،اراﺋﻪ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ .درﻳﺎﻧﻮرد اﻳﺮاﻧﻲ ﻣﻌﺎﺻﺮ او اﺑﻬﺮه ﻛﺮﻣﺎﻧﻲ ﻧﻴﺰ ،ﻛﻪ
در آن روزﮔﺎر ﻫﻔﺖ ﺳﻔﺮ درﻳﺎﻳﻲ ﺑﻪ ﭼﻴﻦ و ﺷﺮق دور داﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﻧﻴﺰ ،آبوﻫﻮاي
ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﺎره ،ﻣﺎﻧﺴﻮن ﻫﻨﺪ و ﺗﻴﻔﻮن ﭼﻴﻦ )ﻫﺎرﻳﻜﻦﻫﺎ ﻳﺎ ﺳﺎﻳﻜﻠﻮنﻫﺎي ﺷﺮق
آﺳﻴﺎ( ،را در ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎي ﺧﻮد ﺷﺮح داده اﺳﺖ .ﺟﻴﻬﺎﻧﻲ ،وزﻳﺮ اﻳﺮاﻧﻲ دودﻣﺎن
ﺳﺎﻣﺎﻧﻴﺎن ﻧﻴﺰ اﻃﻼﻋﺎت ﺧﻮﻳﺶ را در ﺑﺎره اﻳﻦ ﺗﻮﻓﺎن و ﻫﻤﺰﻣﺎﻧﻲ آن ﺑﺎ ﺑﺎدﻫﺎي
120روزه ﺳﻴﺴﺘﺎن ،در ﻛﺘﺎﺑﻲ ﮔﺮدآوري ﻧﻤﻮده اﺳﺖ .ﺳﻠﻴﻤﺎن ﺳﻴﺮاﻓﻲ و ﻣﻬﺮان
وﻫﺐ ﺳﻴﺮاﻓﻲ از درﻳﺎﻧﻮردان اﻳﺮاﻧﻲ ﺳﺪه ﺳﻮم و ﭼﻬﺎرم ﻫﺠﺮي ،ﻛﻪ ﺳﻔﺮﻫﺎﻳﻲ ﺑﻪ
ﭼﻴﻦ و ﻫﻨﺪ داﺷﺘﻪاﻧﺪ ،و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺳﻬﻞ ﺑﻦ آﺑﺎن درﻳﺎﻧﻮرد اﻳﺮاﻧﻲ ﺳﺪه ﺷﺸﻢ
ﻫﺠﺮي ﻛﻪ ﺳﻔﺮﻫﺎﻳﻲ ﺑﻪ ﻫﻨﺪ و ﺷﺮق اﻓﺮﻳﻘﺎ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ ،و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ دﻳﮕﺮ
درﻳﺎﻧﻮرد اﻳﺮاﻧﻲ ﺳﻠﻴﻤﺎن ﻣﻬﺮي در ﺳﺪه ﻧﻬﻢ ﻫﺠﺮي ،ﻧﻴﺰ در ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺧﻮد
ﺿﻤﻦ ﺷﺮح ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﺎره ﺑﻪ ﺑﺎرانﻫﺎي ﻣﻮﺳﻤﻲ ﻫﻨﺪ و ﻣﻨﺸﺎ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ آﻧﻬﺎ ،اﺷﺎره
ﻛﺮدهاﻧﺪ.
ﺑﺸﻮﻳﺪ ﺑﻪ ﺳﻴﻼب از ﭼﻴﻦ ﺑﻪ ﺳﻨﺪ ﮔﻪ ﺗﻴﺮ ﻣﻪ ﺑﺎد درﻳﺎي ﻫﻨﺪ
ﺑﻪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺗﺎﺑﺎن ﻣﺎه ﺗﻤﻮز ﺑﻪ ﻣﻮﺳﻢ ﻛﻨﺪ زﻧﺪه او ﻧﻴﻤﺮوز
داﻧﺴﺘﻦ ﻣﻘﺪﻣﺎﻧﻲ از ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﺎره ) (Tropicو ﺟﻨﺐﺣﺎره ) (Sub Tropicﺑﺮاي ﻛﻮﻫﻨﻮردان اﻳﺮاﻧﻲ
اﻫﻤﻴﺖ ﺑﻪﺳﺰاﻳﻲ دارد .دﻟﻴﻞ ﻧﺨﺴﺖ اﻳﻨﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﻠﻨﺪﺗﺮﻳﻦ ﻛﻮه ﻗﺎره آﻓﺮﻳﻘﺎ ،ﻛﻠﻴﻤﺎﻧﺠﺎرو ،ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﻮﻫﻨﻮرد اﻳﺮاﻧﻲ
آرزوي رﻓﺘﻦ ﺑﻪ آن را دارد ،ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻛﻮهﻫﺎي ﺷﺒﻪ ﻗﺎره ﻫﻨﺪ ،در اﻳﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻗﺮار دارﻧﺪ .دﻟﻴﻞ دﻳﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ
۶٨
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﺑﻪ وﻳﮋه ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺟﻨﻮبﺷﺮﻗﻲ آن ،ﺗﺎ ﺣﺪودي ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ وﺿﻌﻴﺖ ﺟﻮي اﻳﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻗﺮار دارد ﻛﻪ
ﻧﻤﻮﻧﻪ آن در ﺳﺎلﻫﺎي ﻧﺰدﻳﻚ ﺗﻮﻓﺎن ﮔﻨﻮ و در ﺳﺎلﻫﺎي دورﺗﺮ ﺳﻴﻞ اﻣﺎﻣﺰاده داوود ) (1336اﺳﺖ.
ﺗﻮﻓﺎن ﮔﻮﻧﻮ
ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﺎره ﻛﺠﺎﺳﺖ؟
از دﻳﺪﮔﺎه ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ ،ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﺎره ) (Tropicﺑﻴﻦ ﻣﺪارﻫﺎي ﺟﻐﺮاﻓﻴـﺎﻳﻲ ' 23o:27ﺷـﻤﺎﻟﻲ )راساﻟﺴـﺮﻃﺎن( و
' 23o:27ﺟﻨﻮﺑﻲ )راساﻟﺠﺪي( ﻗﺮار دارد .اﻣﺎ در ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳـﻲ ،درﻧﻈﺮﮔـﺮﻓﺘﻦ ﻣﺮزﻫـﺎﻳﻲ اﻳﻨﭽﻨـﻴﻦ دﻗﻴـﻖ ﺑـﺮاي
ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺑﺮرﺳﻲ ﻓﺮاﻳﻨﺪﻫﺎي ﺟﻮي ﻏﻴﺮﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ .ﺧﻂ اﺳﺘﻮاي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ،ﺑﺮﺧﻼف ﺧﻂ اﺳﺘﻮاي ﺟﻐﺮاﻓﻴـﺎﻳﻲ
ﺛﺎﺑﺖ ﻧﻴﺴﺖ و ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ در ﺗﻐﻴﻴﺮ و دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ اﺳﺖ.
در ﻋﻤﻞ ﺷﻌﺎع ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﺣﺎرهاي ﺗﺎ ﻣﺪار ) 30oﻣﺪار ﺑﺪون ﺑﺎد ﻳﺎ ﻋﺮض ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ اﺳﺐ( ﻛﺸﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد .در
ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻛﻤﺮﺑﻨﺪ ﭘﺮﻓﺸﺎر ﺟﻨﺐﺣﺎره ،ﻫﻮاي ﻧﺰول ﻛﺮده ﺑﻪ ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ در ﻫﺮ ﻧﻴﻤﻜﺮه ﺑﻪ ﺳﻤﺖ اﺳـﺘﻮا ﺑـﻪ ﺣﺮﻛـﺖ
در ﻣﻲآﻳﻨﺪ و در ﻧﻴﻤﻜﺮه ﺷﻤﺎﻟﻲ ﺑﺎدﻫﺎﻳﻲ از ﺟﻬﺖ ﺷﻤﺎلﺷﺮﻗﻲ ﺑﻪ ﻧـﺎم ﺑﺎدﻫـﺎي ﺗﺠـﺎرﺗﻲ ﺗﺸـﻜﻴﻞ ﻣـﻲﺷـﻮد .در
ﻧﻴﻤﻜﺮه ﺟﻨﻮﺑﻲ ﺑﺎدﻫﺎي ﺗﺠﺎرﺗﻲ از ﺟﻬﺖ ﺟﻨﻮبﺷﺮﻗﻲ ﻣﻲوزﻧﺪ .در ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺧﻂ اﺳﺘﻮا ﺟﺮﻳﺎن ﺿﻌﻴﻔﻲ از ﺳـﻮي
ﻏﺮب ﻏﺎﻟﺐ اﺳﺖ.
۶٩
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
دو ﺣﺪ ﻧﻬﺎﻳﻲ ﺟﺎﺑﻪﺟﺎﻳﻲ ﺧﻂ اﺳﺘﻮاي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳـﻲ در ﻣﻴﺎﻧـﻪ زﻣﺴـﺘﺎن )ژاﻧﻮﻳـﻪ( و ﻣﻴﺎﻧـﻪ ﺗﺎﺑﺴـﺘﺎن )ژوﺋﻴـﻪ( رخ
ﻣﻲدﻫﺪ .در ﻣﻴﺎﻧﻪ زﻣﺴﺘﺎن اﻳﻦ ﺧﻂ در ﺣﺪود 5درﺟﻪ ﺟﻨﻮﺑﻲ و در ﻣﻴﺎﻧﻪ ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن اﻳﻦ ﺧﻂ در ﺣﺪود 12درﺟﻪ
ﺷﻤﺎﻟﻲ ﻗﺮار دارد.
ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻋﺮضﻫﺎي ﻣﻴﺎﻧﻲ ،ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﭼﻬﺎر ﻓﺼﻞ ﺑﻮده و ﮔﻴﺎﻫﺎن آن ﺳﺮدرﻳﺰ ﻫﺴﺘﻨﺪ .در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺟﻨﺐﺣـﺎره ﺗﻨﻬـﺎ دو
ﻓﺼﻞ ﺧﺸﻚ و ﺗﺮ وﺟﻮد دارد و ﮔﻴﺎﻫﺎن آن ﺧﺸﻚرﻳﺰ ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﺎره ،ﺑﻪ وﻳـﮋه در ﻧﺰدﻳﻜـﻲ ﺧـﻂ اﺳـﺘﻮا،
آبوﻫﻮاي ﺛﺎﺑﺘﻲ داﺷﺘﻪ و ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي آن ،ﭘﻬﻦﺑﺮگ ،اﻧﺒﻮه و ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺳﺒﺰ ﻫﺴﺘﻨﺪ.
ﺑﺎدﻫﺎي ﺗﺠﺎرﺗﻲ
ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﻮاﺣﻲ ﻣﻴﺎن ﻛﻤﺮﺑﻨﺪﻫﺎي ﭘﺮﻓﺸﺎر ﺟﻨﺐﺣﺎرهاي و زﺑﺎﻧﻪ ﻛﻢﻓﺸﺎر اﺳﺘﻮاﻳﻲ ،ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺎدﻫﺎي ﺗﺠـﺎرﺗﻲ اﺷـﻐﺎل
ﺷﺪه اﺳﺖ .در ﻧﻴﻤﻜﺮه ﺷﻤﺎﻟﻲ ،ﺟﺮﻳﺎن ﻫﻮاﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻮي اﺳﺘﻮا ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ،ﺑﻪ ﺳﻤﺖ راﺳﺖ ﻣﻨﺤﺮف ﺷـﺪه
و ﺑﺎدﻫﺎي ﺗﺠﺎرﺗﻲ ﺷﻤﺎلﺷﺮﻗﻲ در ﻧﻴﻤﻜﺮه ﺷﻤﺎﻟﻲ را ﺑﻪوﺟﻮد ﻣﻲآورد .ﻧﻈﻴﺮ اﻳﻦ اﺗﻔﺎق در ﻧﻴﻜﺮه ﺟﻨﻮﺑﻲ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ
ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﺑﺎدﻫﺎي ﺗﺠﺎرﺗﻲ ﺟﻨﻮبﺷﺮﻗﻲ ﻣﻲﺷﻮد .ﺑﺎدﻫﺎي ﺗﺠﺎرﺗﻲ ،ﺑﺎد ﻏﺎﻟﺐ در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻮده و اﻟﺒﺘﻪ اﻟﺰاﻣـﻲ ﻧـﺪارد
ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﺮﻗﺮار ﺑﺎﺷﺪ .ﺟﻬﺖ و ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎدﻫﺎ از زﻣﺎﻧﻲ ﺑﻪ زﻣﺎﻧﻲ دﻳﮕﺮ و از ﻣﻜﺎﻧﻲ ﺑـﻪ ﻣﻜـﺎن دﻳﮕـﺮ ،ﻫﻤـﻮاره در
ﺣﺎل ﺗﻐﻴﻴﺮ و دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ اﺳﺖ.
ﺑﺎدﻫﺎي ﺗﺠﺎرﺗﻲ ﻣﻌﻤﻮﻻً ،ﺑﻪ وﻳﮋه در ﻧﺰدﻳﻜﻲ اﻗﻴﺎﻧﻮس ،ﺑﺎ اﺑﺮ ﻛﻮﻣﻮﻟﻮس ﻫﻤﺮاه اﺳـﺖ .ارﺗﻔـﺎع ﻛـﻒ اﻳـﻦ اﺑﺮﻫـﺎ در
ﺣﺪود ﻳﻚ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ از ﺳﻄﺢ درﻳﺎ و ﻗﻠﻪ آﻧﻬﺎ در ﺣﺪود دو ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ اﺳﺖ .در ﻛﻨﺎرهﻫﺎي درﻳﺎ ،اﺑﺮﻫـﺎي ﻛﻮﻣﻮﻟـﻮس
ﮔﺴﺘﺮش ﻋﻤﻮدي ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻳﺎﻓﺘﻪ ﻛﻪ ﮔﺎﻫﻲ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺑﺎرش رﮔﺒﺎر و اﻓﺰاﻳﺶ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎد ﻣﻲﺷﻮد .ﻣﻨـﺎﻃﻖ ﭘﺸـﺖ
داﻣﻨﻪ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن ،ﮔﺎه ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﺪون اﺑﺮﻫﺎي ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺑﺎﺷﺪ.
ﺑﺎ ﺣﺮﻛﺖ ﻫﻮا ﺑﻪ ﺳﻮي ﻏﺮب و ﺧﻂ اﺳﺘﻮا ،ﻛﻒ اﺑﺮﻫﺎ ﺑﺎﻻﺗﺮ ﻣﻲرود .ﺑﺎ ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن ﺑﻪ ارﺗﻔﺎﻋﺎت رﺷﺪ ﻋﻤﻮدي اﺑﺮ
ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓﺘﻪ ،ﮔﺎه ﺗﺎ ارﺗﻔﺎع 18ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ ﻣﻲرﺳﺪ .در اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ ﺷـﺪﻳﺪ و ﻓﺮاواﻧـﻲ در ﻧﺰدﻳﻜـﻲ ﺧـﻂ
اﺳﺘﻮا رخ ﻣﻲدﻫﺪ .دﻟﻴﻞ وﺟﻮد ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﭘﻬﻦﺑﺮگ اﻧﺒﻮه و ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺳﺒﺰ در اﻳﻦ ﻧﺎﺣﻴﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ اﺳﺖ.
٧٠
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻣﺎﻧﺴﻮن
در ﺧﺮدادﻣﺎه و در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻧﻴﻢ ﻛﺮه ﺷﻤﺎﻟﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺗﺎﺑﺴﺘﺎﻧﻲ ﺳﻮزﻧﺪه ﭘﻴﺶ ﻣﻲ ﺗﺎزد ،در ﺷﺒﻪ ﻗـﺎره ﻫﻨـﺪ ﮔـﻮﺋﻲ
زﻣﺴﺘﺎن آﻏﺎز ﻣﻲ ﺷﻮد .ﮔﺮﻣﺎﺋﻲ دﻫﺸﺘﻨﺎك و ﻣﺮگ آور ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺎراﻧﻲ ﺳﻴﻞ آﺳـﺎ ﺑـﻪ ﻧـﺎم ﻣﺎﻧﺴـﻮن ﻳـﺎ ﺗﻮﻓـﺎن ﻫـﺎي
ﻣﻮﺳﻤﻲ ﻗﻄﻊ ﺷﺪه و زﻧﺪﮔﻲ در اﻳﻦ ﺳﺮزﻣﻴﻦ را اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ ﻣﻲﺳﺎزد.
ﺧﻂ اﺳﺘﻮاي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ITCZﻛﻪ ﺑﺮ ﺧﻼف اﺳﺘﻮاي ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ ﺛﺎﺑﺖ ﻧﻴﺴﺖ و ﺑﻪ ﺷﺪت ﻣﺘﻐﻴـﺮ اﺳـﺖ ،ﺑـﺮ روي
ﻓﻼت ﺗﺒﺖ ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺷﺪه و ﺷﺒﻪ ﻗﺎره ﻫﻨﺪ را ﻛﻪ از دﻳﺪﮔﺎه ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ در ﻧﻴﻢ ﻛـﺮه ﺷـﻤﺎﻟﻲ ﻗـﺮار دارد ،از دﻳـﺪﮔﺎه
ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ در ﻧﻴﻢﻛﺮه ﺟﻨﻮﺑﻲ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ.
ﺧﻂ اﺳﺘﻮاي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ در ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن و زﻣﺴﺘﺎن
٧١
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﺑﺎران ﻫﺎي ﻣﻮﺳﻤﻲ ﺗﺎﺑﺴﺘﺎﻧﻲ آﺳﻴﺎ ،ﺑﺮاي ﺣﺪود ﻳﻜﺼﺪ روز ،ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑـﺎ ﺑﺎدﻫـﺎي 120روزه ﺳﻴﺴـﺘﺎن ،از
روزﻫﺎي ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ ﺧﺮداد ﻣﺎه آﻏﺎز ﺷﺪه و در روزﻫﺎي آﻏﺎزﻳﻦ ﻣﻬﺮﻣﺎه ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﻣﻲ رﺳﺪ .روز آﻏـﺎزﻳﻦ اﻳـﻦ ﺑـﺎران ﻫـﺎ
ﺑﺮاي ﻫﺮ ﺳﺎل ﻣﺘﻔﺎوت از ﺳﺎل ﻫﺎي دﻳﮕﺮ اﺳﺖ ،اﻣﺎ اﻳﻦ روز در ﻳﻚ ﻣﺤﺪوده ﻳﻚ ﻣﺎﻫـﻪ ﻗـﺮار دارد .در ،Kerala
ﻛﻪ در ﻋﺮض ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ 8درﺟﻪ ﺷﻤﺎﻟﻲ ﻗﺮار دارد ،اﻳﻦ ﺑﺎرانﻫﺎ در روز 12ﺧﺮداد ،ﺑﺎ ﺗﻘﺮﻳﺐ ﻳﻚ ﻫﻔﺘﻪاي ،آﻏـﺎز
ﻣﻲ ﺷﻮد .ﺳﭙﺲ ﻣﺎﻧﺴﻮن ﺑﻪ آﻫﺴﺘﮕﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺷﻤﺎل ﻏﺮﺑﻲ ﭘـﻴﺶ روي ﻣـﻲ ﻛﻨـﺪ .روز 21ﺧـﺮداد در ﺑﻤﺒـﻲ19 ،
درﺟﻪ ﺷﻤﺎﻟﻲ ،و روز 26ﺧﺮداد در دﻫﻠﻲ 28.5 ،درﺟﻪ ﺷﻤﺎﻟﻲ ،ﺧﻮد را ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ .در ﻧﻴﻤﻪ ﻧﺨﺴﺖ ﺗﻴﺮﻣـﺎه،
ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺷﺒﻪ ﻗﺎره ﻫﻨﺪ زﻳﺮ ﻧﻔﻮذ ﻣﺎﻧﺴﻮن ﻗﺮار ﻣﻲ ﮔﻴﺮد .ﺗﻌﺎدل آب در ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﭼﻨﺎن ﻣﻮﺑﻪ ﻣﻮ و ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮓ اﺳـﺖ
ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﻫﻔﺘﻪ ﺗﺎﺧﻴﺮ در ﺑﺎران ﺑﻪ ﻓﺎﺟﻌﻪ اي ﺑﺰرگ ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲ ﺷﻮد .ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺗﺎرﻳﺦ آﻏﺎز اﻳﻦ ﺑﺎران ﻫﺎ اﻏﺘﺸﺎﺷـﻲ
ﻳﻚ ﻣﺎﻫﻪ دارد ،اﻣﺎ ﭘﮋوﻫﺶ ﻫﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﻘﺪار ﺑﺎران ﻣﻮﺳﻤﻲ ،رﺑﻄﻲ ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ آﻏﺎز آن ﻧﺪارد .ﺑﻴﺸﻴﻨﻪ اﻳﻦ
ﺑﺎرش ﻫﺎ در Cherranpunjiﺑﺎ ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ 425اﻳﻨﭻ در ﺳﺎل اﺳﺖ ،اﻣﺎ در ﻳﻚ ﻣﻮرد ﺣﺘﻲ 1024اﻳﻨﭻ ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ
ﻫﻢ ﺛﺒﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ.
ﺑﺮرﺳﻲ و ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺑﺎران ﻫﺎي ﻣﻮﺳﻤﻲ ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن در ﺣﺪود اواﺧﺮ ﻣﺮداد و اواﻳﻞ ﺷـﻬﺮﻳﻮر ،ﻳـﻚ
وﻗﻔﻪ 3اﻟﻲ 21روزه دارد .از ﻣﻬﺮﻣﺎه ﺗﺎ ﺧﺮدادﻣﺎه در ﺷﺒﻪ ﻗﺎره ﻫﻨﺪ ،ﺑﻪ ﺟﺰ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺗﺎﻣﻴﻞ ﻧـﺎدو و رﺷـﺘﻪ ﻛـﻮه ﻫـﺎي
،Ghatsﺑﻪ ﻧﺪرت ﺑﻴﺶ از ﭼﻨﺪ ﻣﻴﻠﻲﻣﺘﺮ ﺑﺎران ﻣﻲﺑﺎرد .در ﻣﻬﺮﻣﺎه ﺑﺎرانﻫﺎي ﻣﻮﺳﻤﻲ ﺑـﻪ ﺳـﻮي ﺟﻨـﻮبﺷـﺮﻗﻲ
ﻫﻨﺪ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ .در آﺑﺎنﻣﺎه ﺟﺒﻬﻪ ﻣﺎﻧﺴﻮن ﺑﻪ ﺗﺎﻣﻴﻞ ﻧﺎدو رﺳﻴﺪه و ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ در ﻫﻤﻴﻦ زﻣﺎن ﻣﺎﻧﺴﻮن زﻣﺴـﺘﺎﻧﻲ
در ﺟﻨﻮب ﻫﻨﺪ ﺑﻪ آراﻣﻲ آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد.
در اﻳﻦ زﻣﺎن ،دﻳﮕﺮ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺷﺒﻪ ﻗﺎره ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺸﻜﻲ ﭘﻴﺶ ﻣﻲ رود ،ﺑﺎدﻫﺎي ﮔﺮم و ﻣﺮﻃﻮب ﺟﻨﻮب ﻏﺮﺑـﻲ ﺑـﻪ
ﺑﺎدﻫﺎي ﺳﺮدوﺧﺸﻚ ﺷﻤﺎل ﺷﺮﻗﻲ ،و ﻣﺎﻧﺴﻮن ﺗﺎﺑﺴﺘﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻣﺎﻧﺴﻮن زﻣﺴﺘﺎﻧﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲ ﺷﻮد .در زﻣﺴﺘﺎن ﺑﺎدﻫﺎي
ﺷﻤﺎلوز ،ﻫﻮاي ﺳﺮد و ﺧﺸﻜﻲ را ﺑﺮ روي ﺷﺒﻪﻗﺎره ﺣﺎﻛﻢ ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ .اﻳـﻦ ﻓﺮآﻳﻨـﺪ ﻣﻮﺟـﺐ اﻳﺠـﺎد ﻫـﻮاﻳﻲ ﺳـﺮد،
ﺧﺸﻚ و ﺑﺪون اﺑﺮ ،ﺑﻪ وﻳﮋه در ﻣﺎه ﻫﺎي ﺑﻬﻤﻦ و اﺳﻔﻨﺪ ﻣﻲ ﺷﻮد .از ﻣﻴﺎﻧﻪ ﻫـﺎي اﺳـﻔﻨﺪ ﻣـﺎه ﺗـﺎ آﻏـﺎز ﺑـﺎران ﻫـﺎي
ﻣﻮﺳﻤﻲ در ﺧﺮدادﻣﺎه ،ﺗﻮﻓﺎنﻫﺎي ﺗﻨﺪري ﭘﻴﺶدرآﻣﺪ ﻣﺎﻧﺴﻮن ،ﮔﻬﮕﺪاري اﻳﻦ ﮔﺮﻣﺎي دﻫﺸﺘﻨﺎك را ﻣﻲﺷﻜﻨﺪ .در
اواﺧﺮ ﺧﺮدادﻣﺎه ،ﻛﺮاﻧﻪ ﻫﺎي ﻫﻨﺪ ﺷﺎﻫﺪ ﻇﻬﻮر دوﺑﺎره ﺑﺎران ﻫﺎي ﻣﻮﺳﻤﻲ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد .اﻳﻦ ﭼﺮﺧـﻪ ﻫـﻮاﺋﻲ زﻧـﺪﮔﻲ
ﻣﺮدم در اﻳﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ را ﺑﻪ ﺷﺪت ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﺧﻮد ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ.
٧٢
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﺗﻮﻓﺎن ﻣﺎﻧﺴﻮن
٧٣
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻣﺎﻧﺴﻮن
ﺟﻨﻮب ﺷﺮﻗﻲ آﺳﻴﺎ و ﺷﻤﺎل اﺳﺘﺮاﻟﻴﺎ ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﻣﺎﻧﺴﻮن واﺣﺪي ﻗﺮار دارﻧﺪ ﻛﻪ در دو ﺳﻮي ﺧـﻂ اﺳـﺘﻮا
ﮔﺴﺘﺮده ﺷﺪه و ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﺑﺎ ﻣﺎﻧﺴﻮن ﻫﺎي دﻳﮕﺮ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ .اﻟﺒﺘﻪ ﻣﺎﻧﺴـﻮن ﺷـﻤﺎل ﺷـﺮﻗﻲ اﺳـﺘﺮاﻟﻴﺎ از اﻳـﻦ
ﺳﻴﺴﺘﻢ ﻣﺠﺰاﺳﺖ و ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ .ﺟﺰاﻳﺮ ﻓﺮاوان ،اﻧﺪوﻧﺮي ،ﻓﻠﻴﭙﻴﻦ ،ﻣﻼﻧﺰي ،ﭘﻠﻲ ﻧﺰي ،ﭘﻠـﻲ ﭘـﻮﻧﺰي و ،...
آب وﻫﻮاي ﻣﺘﻨﻮع ﺣﺎره اي را در ﺧﻮد ﺟﺎي داده اﺳﺖ .ﺗﻮﻓﺎن ﻫﺎي ﭘﻴﭽﻨﺪي ﺗﺎﻳﻔﻮن ﻛﻪ در ﻓﺼـﻞ ﻣﺎﻧﺴـﻮن اﻳﺠـﺎد
ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﺑﻪ ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﻲ آن ﻣﻲاﻓﺰاﻳﻨﺪ .ﺷﻤﺎل ﭼﻴﻦ ،ﻛﺮه و ژاﭘﻦ را ،از اﻳﻦ ﮔﺮوه ﺟﺪا ﻣﻲﻛﻨـﻴﻢ .در ﺣﻘﻴﻘـﺖ اﻳـﻦ
ﻣﻨﺎﻃﻖ ،ﺑﻴﺸﺘﺮ در زﻳﺮ ﻧﻘﻮذ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﻣﺎﻧﺴﻮن ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﻗﺮار دارﻧﺪ .ﻣﺮز ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﺎره ،ﻣﺎﺑﻴﻦ ﻧﺎﺣﻴﻪ ﻏﻴـﺮ
ﻣﺎﻧﺴﻮن و ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﺟﻨﻮﺑﻲ ﻣﺎﻧﺴﻮندار ﺑﻪ ﺷﺪت ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﻲﺧﻮرد .در ﺣﺪود 200ﺳﺎل اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎرانﻫﺎي
ﻣﻮﺳﻤﻲ ﻏﺮب اﻓﺮﻳﻘﺎ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ.
در اﻣﺮﻳﻜﺎي ﻣﺮﻛﺰي ﻳﻚ ﻣﺎﻧﺴﻮن واﻗﻌﻲ در ﺑـﻴﻦ ﻋـﺮض ﻫـﺎي ﺟﻐﺮاﻓﻴـﺎﻳﻲ 5و 12درﺟـﻪ ﺷـﻤﺎﻟﻲ ،در ﻣﻨﻄﻘـﻪ
ﻛﻮﭼﻜﻲ از اﻗﻴﺎﻧﻮس آرام رخ ﻣﻲ دﻫﺪ .ﻧﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺎدﻫﺎي ﻓﺼﻠﻲ آن ،ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎرش آن ﻫﻢ ﻛﺎﻣﻼ ﻣﺎﻧﺴﻮن اﺳﺖ .ﻓﺼـﻞ
زﻣﺴﺘﺎن آﻧﺠﺎ ﺑﺴﻴﺎر ﺧﺸﻚ اﺳﺖ .ﻓﺼﻞ ﺑﺎرش آن ﺧـﺮداد ﻣـﺎه در ﺷـﻤﺎل ﺧﻠـﻴﺞ ﻣﻜﺰﻳـﻚ و ﺗﻴﺮﻣـﺎه در ﺟﻨـﻮب
ﻣﻜﺰﻳﻚ آﻏﺎز ﻣﻲ ﺷﻮد و در ﻣﻬﺮﻣﺎه در ﺷﻤﺎل و آذر ﻣﺎه در ﺟﻨﻮب ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﻣﻲ رﺳﺪ .اﻳﻦ روﻧﺪ در ﺟﻨﻮب ﻣﻜﺰﻳﻚ
ﺣﺪود 3ﻣﺎه و در ﻛﺴﺘﺎرﻳﻜﺎ ﺣﺪود 7ﻣﺎه ﺑﻪ ﻃﻮل ﻣﻲ ﻛﺸﺪ .اﻳﻦ ﻣﺎﻧﺴﻮن در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛـﻮﭼﻜﻲ از ﻣﺎﻧﺴـﻮن
ﻫﻨﺪ اﺳﺖ.
٧۴
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻣﺎﻧﺴﻮن ﺧﻴﺰ ﻣﻬﻢ
ﻛﻠﻴﻤﺎﻧﺠﺎرو
..............
ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﻓﺼﻞ 8:
وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ﻧﺎﺣﻴﻪ ﺣﺎره و ﺟﻨﺐﺣﺎره را ﺑﻨﻮﻳﺴﻴﺪ. -1
در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﺎره ﺟﻬﺖ ﺑﺎد ﻏﺎﻟﺐ ﭼﻴﺴﺖ؟ -2
در ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺧﻂ اﺳﺘﻮا ﺟﻬﺖ ﺑﺎد ﻏﺎﻟﺐ ﭼﻴﺴﺖ؟ -3
ﺑﺎدﻫﺎي ﺗﺠﺎرﺗﻲ ﺑﺎ ﭼﻪ اﺑﺮﻫﺎﻳﻲ ﻫﻤﺮاه ﻫﺴﺘﻨﺪ؟ -4
ﺗﻮﻓﺎن ﻣﻮﺳﻤﻲ )ﻣﺎﻧﺴﻮن( را ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻫﻴﺪ. -5
ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻣﻬﻢ ﻣﺎﻧﺴﻮن را ﻧﺎم ﺑﺒﺮﻳﺪ. -6
ﺗﻔﺎوت ﭘﻮﺷﺶ ﮔﻴﺎﻫﻲ در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺣﺎره و ﺟﻨﺐﺣﺎره ﺑﺎ ﮔﻴﺎﻫﺎن ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻣﻌﺘﺪل در ﻋﺮضﻫـﺎي ﻣﻴـﺎﻧﻲ را -7
ﺑﻨﻮﻳﺴﻴﺪ.
٧۵
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻫﻨﮕﺎم ﺣﺮﻛﺖ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﻠﻪ ﻛﻠﻴﻤﺎﻧﺠﺎرو ،ﺑﺎﻳﺪ اﻧﺘﻈﺎر ﭼﻪ ﻧﻮع آبوﻫﻮاﻳﻲ را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ. -8
ﻛﻮهﻫﺎي ﺷﺒﻪﻗﺎره ﻫﻨﺪ ،در ﺟﻪ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ از ﺳﺎل ﺑﺮاي ﺻﻌﻮد ﻣﻨﺎﺳﺐﺗﺮﻧﺪ؟ -9
ﻧﺎم ﺟﻨﺪ ﻗﻠﻪ ﻣﻬﻢ در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻣﺎﻧﺴﻮنﺧﻴﺰ را ﺑﻨﻮﻳﺴﻴﺪ. - 10
ﭼﺮا ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻨﻜﻪ ﻛﻮه ﻛﻠﻴﻤﺎﻧﺠﺎرو در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﮔﺮم اﺳﺘﻮاﻳﻲ ﻗﺮار دارد ،ﻗﻠﻪ آن ﻫﻤﻮاره ﭘﺮ از ﺑﺮف اﺳﺖ؟ - 11
ﺗﻔﺎوتﻫﺎي اﺻﻠﻲ ﻣﻴﺎن ﺳﻪ ﻗﻠﻪ دﻣﺎوﻧﺪ ،آرارت و ﻛﻠﻴﻤﺎﻧﺠﺎرو را از دﻳﺪﮔﺎه ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴـﺘﺎﻧﻲ ﺑﻴـﺎن - 12
ﻛﻨﻴﺪ.
ﻛﺪام ﻣﻨﻄﻘﻪ از اﻳﺮان از آبوﻫﻮاي ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﺎره ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﻲﭘﺬﻳﺮد؟ - 13
٧۶
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﻓﺼﻞ 9
ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي ،ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ،ﭘﻴﺶﮔﻴﺮي
ﭼﻨﺪ ﻧﻜﺘﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ :
-زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﻫﻮاي ﻧﺎﭘﺎﻳﺪاري اﻋﻼم ﺷﻮد ،ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪ زﻣﺎن دﻳﮕﺮي ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﻮد.
-اﺣﺘﻤﺎل اﻳﻨﻜﻪ ﺷﺮاﻳﻂ ﺟﻮي ﺑﺮ ﺧﻼف ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲﻫﺎ ﺧﺮاب ﺷﻮد وﺟﻮد دارد.
-ﮔﺮوه ﺷﻤﺎ ﻫﻤﻮاره ﺑﺎﻳﺪ آﻣﺎدﮔﻲ ،زﻣﺎن و ﺗﺠﻬﻴﺰات ﻻزم ﺑﺮاي ﻫﻮاي ﻧﺎﭘﺎﻳﺪار را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ.
-در ﺷﺮاﻳﻂ وﻳﮋه ،ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻪ ،ﺑﺎد ،در زﻣﺎن و ﭘﺲ از ﺑﺎرش ،ﺗﻮﻓﺎن ،ﺗﺎرﻳﻜﻲ ﺧﻄﺮاﺗﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﻘﻮط ،ﮔﻢ
ﺷﺪن ،ﺑﻬﻤﻦ و ...اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ.
-وﺿﻌﻴﺖ ﻫﻮا در ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن ﺑﺴﻴﺎر و ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﻣﺘﻐﻴﺮ اﺳﺖ ،ﭘﺲ اﮔﺮ ﺑﺎ ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﺑﺮﺧﻼف ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲﻫﺎ
ﻣﻮاﺟﻪ ﺷﺪﻳﺪ اﻗﺪام ﺑﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ.
-ﺷﺮاﻳﻂ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن از ﻧﻈﺮ ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺘﻔﺎوت از ﺷﻬﺮ اﺳﺖ .ﺑﺮاي ﻧﻤﻮﻧﻪ در ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺘﻌﺎرﻓﻲ ،ﺑﺎ
ﻫﺮ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮ اﻓﺰاﻳﺶ ارﺗﻔﺎع ،ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ 6درﺟﻪ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد ﻛﺎﻫﺶ دﻣﺎ دارﻳﻢ .دﮔﺮﮔﻮﻧﻲﻫﺎي ﺟﻮي
در ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن ،ﺳﺮﻋﺖ و ﺷﺪت ﺑﻴﺸﺘﺮي دارد.
-اداﻣﻪ ﻣﺴﻴﺮ در ﺑﺎد و ﺑﻮران و ﻫﻮاي ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺮد ،ﺑﺎ ﺧﻄﺮﻫﺎﻳﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮔﻢ ﺷﺪن ،ﻳﺦ زدﮔﻲ ،ﭘﺮت ﺷﺪن،
ﺑﻬﻤﻦ ،ﺗﻮﻫﻤﺎت ﺑﺼﺮي و ﺗﺤﻠﻴﻞ اﻧﺮژي و اﻓﺖ دﻣﺎي ﺑﺪن ﺑﻪ ﺷﻤﺎ آﺳﻴﺐ ﻣﻲزﻧﺪ.
-در ﻫﻨﮕﺎم ﺷﺐ و ﺑﻪ وﻳﮋه در زﻣﺴﺘﺎن ،در "ﻛﻤﺮﺑﻨﺪﮔﺮﻣﺎﻳﻲ" ﻛﻮه ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺷﻮﻳﺪ.
-ﺑﻬﺘﺮاﺳﺖ ﮔﺮوهﻫﺎي ﻛﻮﻫﻨﻮردي ﺑﻪ وﻳﮋه در ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﺎ رﻳﺴﻚ ﺧﻄﺮ ﺑﺎﻻ ﻳﻚ دﺳﺘﮕﺎه Portable
) Meteorological Stationاﻳﺴﺘﮕﺎه ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﺟﺎﺑﺠﺎﻳﻲﭘﺬﻳﺮ( ﻫﻤﺮاه داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ.
٧٧
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
ﺟﺪول ﺷﻤﺎره - ...ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ در ﻳﻚ ﻧﮕﺎه – ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﻫﻮا از روي ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد در ﻫﻮاي ﻣﺤﻞ
ﻧﻜﺘﻪ :اﻳﻦ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺗﻨﻬﺎ ﭼﻨﺪ ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﻛﻮﺗﺎه ﻣﺪت ﻣﺤﻠﻲ ﻛﺎرﺑﺮد دارد.
ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﻣﺤﻠﻲ ﻫﻮا ﻧﺸﺎﻧﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪه
اﻣﻜﺎن ﺟﺒﻬﻪ ﺳﺮد و ﺗﻮﻓﺎن ﺗﻨﺪري ﺑﺎد ﺳﻄﺤﻲ ،ﺟﻨﻮب ﻳﺎ ﺟﻨﻮبﺷﺮﻗﻲ؛ ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي اﺑﺮﻫﺎ در
رﮔﺒﺎر اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ؛ ﺳﺮد ﺷﺪن ﻫﻮا ،اﻓﺰاﻳﺶ ﺷﺪت ﺑﺎد
در ﻏﺮب ﻏﺮب؛ ﻫﻮا ﮔﺮم و ﻣﺮﻃﻮب
اﺣﺘﻤﺎل ﺑﺎرش در 12ﺗﺎ 24ﺳﺎﻋﺖ آﻳﻨﺪه؛ اﻓﺰاﻳﺶ
ﺑﺎد ﺳﻄﺤﻲ ،ﺷﺮق ﻳﺎ ﺟﻨﻮﺑﺸﺮﻗﻲ؛ ﺳﺮد ﻳﺎ ﺧﻨﻚ؛ اﺑﺮﻫﺎي ﺑﺎﻻ
ﺷﺪت ﺑﺎد؛ )اﻣﻜﺎن ﺑﺎران و ﺗﻮﻓﺎن ﺗﻨﺪري در ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن،
اﻣﻜﺎن ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن ﺟﺒﻬﻪ ﮔﺮم ﺿﺨﻴﻢ ﺷﺪه و ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻣﻲآﻳﻨﺪ؛ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻫﺎﻟﻪ ﻧﻮر ﭘﻴﺮاﻣﻮن
اﻣﻜﺎن ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﺎرش ﺑﺮف ﺑﻪ ﺑﺎران و ﻳﺎ ﺑﺮفوﺑﺎران در
ﺧﻮرﺷﻴﺪ و ﻣﺎه
زﻣﺴﺘﺎن(
آﺳﻤﺎن ﺻﺎف ،ﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺪون ﺑﺎد ،رﻃﻮﺑﺖ
ﻳﻚ ﺷﺐ ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺮد ﺗﺎﺑﺶ ﺳﺮﻣﺎ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ رخ ﻣﻲدﻫﺪ
ﭘﺎﻳﻴﻦ
آﺳﻤﺎن ﺻﺎف ،ﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺪون ﺑﺎد ،رﻃﻮﺑﺖ
ﻳﻚ ﺷﺐ ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺮد ،ﺳﺮدﺗﺮ از ﺣﺎﻟﺖ ﺑﺎﻻﻳﻲ ﺗﺎﺑﺶ ﺳﺮﻣﺎ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ رخ ﻣﻲدﻫﺪ ﺷﺐ
ﭘﺎﻳﻴﻦ ،ﺑﺮف زﻣﻴﻦ را ﭘﻮﺷﺎﻧﻴﺪه
زﻣﺴﺘﺎﻧﻲ
اﺑﺮﻫﺎ ﭘﺮﺗﻮﻫﺎي ﻓﺮوﺳﺮخ IRرا ﺟﺬب
ﻳﻚ ﺷﺐ ﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺳﺮد ،اﻣﺎ ﮔﺮمﺗﺮ از دو ﺣﺎﻟﺖ
ﻧﻤﻮده ،ﺑﻪ ﺳﻮي زﻣﻴﻦ ﮔﺮﻣﺎ ﺗﺎﺑﺶ آﺳﻤﺎن اﺑﺮي ،ﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ آرام ،رﻃﻮﺑﺖ ﭘﺎﻳﻴﻦ
ﺑﺎﻻﻳﻲ
ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ
ﺟﺬب و ﺗﺎﺑﺶ ﺷﺪﻳﺪ ﭘﺮﺗﻮ ﻓﺮوﺳﺮخ
ﻳﻚ ﺷﺐ )ﺑﺴﻴﺎر( ﮔﺮم در ﭘﻴﺶ اﺳﺖ آﺳﻤﺎن ﺻﺎف ،ﮔﺮم ،ﻣﺮﻃﻮب
IRﺗﻮﺳﻂ ﺑﺨﺎر آب ﻣﻮﺟﻮد در ﻫﻮا ﺷﺐ
ﺗﺎﺑﺴﺘﺎﻧﻲ
ﻳﻚ ﺷﺐ )ﺑﺴﻴﺎر( ﺧﻨﻚ در ﭘﻴﺶ اﺳﺖ ﻫﻮا ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺧﻨﻚ ﻣﻲﺷﻮد آﺳﻤﺎن ﺻﺎف ،ﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺧﺸﻚ
ﻳﻚ ﭘﺮﻓﺸﺎر ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ از ﺷﺮق و
اﻓﺰاﻳﺶ اﺑﺮ ،اﻓﺰاﻳﺶ ﮔﺮﻣﺎ و اﺣﺘﻤﺎل ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ در 24 اﮔﺮ ﺟﻬﺖ ﺑﺎد ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ از ﺷﻤﺎل ﺑﻪ ﺷﻤﺎلﺷﺮق ،ﺳﭙﺲ ﺑﻪ
ﻳﻚ ﻛﻢﻓﺸﺎر از ﺳﻤﺖ ﻏﺮب ﻧﺰدﻳﻚ
ﺳﺎﻋﺖ آﻳﻨﺪه ﺷﺮق و آﻧﮕﺎه ﺑﻪ ﺟﻨﻮبﺷﺮق ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻳﺎﺑﺪ
ﻣﻲﺷﻮد
ﻳﻚ ﭘﺮﻓﺸﺎر ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ از ﻏﺮب و
آﺳﻤﺎن ﺻﺎف ﺷﺪه و ﻫﻮا در ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن ﺧﻨﻚ و در اﮔﺮ ﺟﻬﺖ ﺑﺎد ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ از ﺷﻤﺎلﺷﺮق ﺑﻪ ﺷﻤﺎل ،ﺳﭙﺲ ﺑﻪ
ﻳﻚ ﻛﻢﻓﺸﺎر از ﺳﻤﺖ ﺷﺮق ﻧﺰدﻳﻚ
زﻣﺴﺘﺎن ﺳﺮد ﻣﻲﺷﻮد ﺷﻤﺎلﻏﺮب ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻳﺎﺑﺪ
ﻣﻲﺷﻮد
در ﺑﻌﺪازﻇﻬﺮ ،اﻣﻜﺎن رﮔﺒﺎر و ﺗﻮﻓﺎن ﺗﻨﺪري ﺑﺎ وزش در ﻣﻴﺎﻧﻪ روز اﺑﺮﻫﺎي ﻛﻮﻣﻮﻟﻮس Cuﭘﺎرهﭘﺎره در آﺳﻤﺎن ﻧﺸﺎﻧﻪ
ﺟﻮ ﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﻧﺎﭘﺎﻳﺪار اﺳﺖ
ﺑﺎد ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ ...ﻋﻤﻮدي
اداﻣﻪ اﺑﺮ ﭘﺮاﻛﻨﺪه ،ﺑﺪون ﺑﺎرش؛ اﺣﺘﻤﺎﻻً ﺷﺐ آﺳﻤﺎن ﺟﻮ ﭘﺎﻳﺪار اﺳﺖ )اﺣﺘﻤﺎﻻً ﻳﻚ ﭘﺲ از ﻧﻴﻤﺮوز ﺑﺎ ﭘﺎﻳﻪ اﺑﺮ ﻛﻮﻣﻮﻟﻮس Cuﮔﺴﺘﺮده ﺷﻮد اﻣﺎ
ﺻﺎف ﻣﻲﺷﻮد ﺳﻴﺴﺘﻢ ﭘﺮﻓﺸﺎر ﻣﺴﻘﺮ اﺳﺖ( ﺑﻠﻨﺪاي آن ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻤﺎﻧﺪ
٧٨
)ﻣﺪرس داﻧﺸﮕﺎه ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻠﻤﻲﻛﺎرﺑﺮدي و داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان( ﺟﻌﻔﺮ ﺳﭙﻬﺮي ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن
٧٩
صفحهٔ بازیابیشده